Küresel Isınma

Dünyadan Haberler : Sintia Kas�rgas�

Tue, 02 Mar 2010 08:38:01 +0000

Yazar: admin
Konu: Sintia Kas�rgas�
G�nderim Zaman�: 02.Mart.2010 Saat 08:38

"Sintia Kas�rgas�" 51'i Fransa'da olmak �zere 63 can ald�

Almanya, Fransa, Bel�ika, Portekiz ve �spanya'da etkili olan Sintia nedeniyle k�ta �ap�nda hava, kara ve demiryolu ula��m� olumsuz etkilenirken, 12 ki�inin de kay�p oldu�u a��kland�. Atlantik k�y�lar�nda r�zg�r�n h�z� saatte 150 kilometreye ula��rken, sekiz metre y�ksekli�indeki dalgalar k�y�lara vurdu. Paris'te Eyfel Kulesi'nin tepesinde r�zg�r�n h�z� 175 kilometre �l��ld�. �nceki g�n Frankfurt Havaliman�'nda 250, Paris'teki Charles de- Gaulle Havaliman�'nda ise 100'e yak�n u�u� iptal edildi. Frans�z H�k�meti "ulusal felaket" ilan ederken zarar�n giderilmesi faaliyetleri i�in AB'den b�lgesel b�t�edeki fonlar� serbest b�rakmas�n� talep etti. 59 ki�inin yaraland�� kas�rgada �lenlerin b�y�k �o�unlu�unun sokaklarda sele kap�ld�� renildi.

DEN�Z SULARI G�T�RD�

Uyar�lara kar��n marinalarda baz� ki�ilerin geceyi teknelerinde ge�irdikleri a��kland�. Bu ki�ilerden 60 ya��ndaki Robert Monne, teknesinin sanki okyanustaym�� gibi sallan�p durdu�unu s�yledi. Bu arada �iddetli r�zg�r y�z�nden devrilen a�a�lar da can kayb�na yol a�t�. �spanya'da ya�lar� 51 ve 41 olan iki ki�i, otomobillerinin �zerine a�a� devrilmesi sonucu can verdi. 82 ya��ndaki bir kad�n da duvar�n y�k�lmas� sonucu �ld�. Fransa'da 1 milyon ev elektriksiz kald�. �lkede can kayb�n�n yakla��k yar�s�, k�y� kasabas� L'Aigullion-sur-Mer'de meydana geldi. Kasabada okyanus sular�n�n evlerin �at�lar�na kadar y�kseldi�i a��kland�. Fransa Cumhurba�kan� Nicolas Sarkozy felaket b�lgelerini dola�t�. Portekiz'de 10 ya��nda bir �ocuk a�a� dal�n�n d��mesi sonucu �ld�. Devrilen a�a�lar Bel�ika'da da 60'l� ya�larda bir ki�inin �l�m�ne yol a�t�. �zellikle Bel�ika'n�n g�neyinde etkili olan kas�rga, ula��m� fel� etti�i gibi, y�zlerce kaza meydana gelmesine, evlerin �at�lar�n�n ve d�� cephelerinin hasar g�rmesine yol a�t�.

ALMANYA'DA 9 �L�

Kas�rga Almanya'da da 9 ki�inin �l�m�ne neden oldu. Almanya'n�n �e�itli kentlerinde bir kad�n motosiklet s�r�c�s�, bir kad�n ko�ucu, ormanl�k alanda dola�an bir adam ile otomobiliyle seyir halinde bir erkek �zerlerine a�a�lar�n devrilmesi sonucu hayatlar�n� yitirdiler. F�rt�nan�n, Hessen eyaletinin Biblis kentinde oynayan 2 ya��ndaki bir �ocu�u Weschnitz Nehri'ne savurdu�u, �ocu�un bo�ularak �ld�� belirtildi. Tren seferlerinin iptal edilmesi nedeniyle demiryollar�na tepki g�sterildi.

D�zenleyen admin - 02.Mart.2010 Saat 08:41

Çevre Kirliliği : Do�ay� evimiz Olarak Alg�lamak

Fri, 08 Jan 2010 10:31:04 +0000

Yazar: admin
Konu: Do�ay� evimiz Olarak Alg�lamak
G�nderim Zaman�: 08.Ocak.2010 Saat 10:31

Do�ay� “evimiz” Olarak Alg�lamak: Neo-Konf��y�s��l��n �evre Etigi �zerine

D�zenleyen admin - 08.Ocak.2010 Saat 10:37

Global warming : The Development of Environmental Consciousness

Fri, 08 Jan 2010 10:09:20 +0000

Yazar: admin
Konu: The Development of Environmental Consciousness
G�nderim Zaman�: 08.Ocak.2010 Saat 10:09

The Development of Environmental Consciousness in Modern Turkey

D�zenleyen admin - 08.Ocak.2010 Saat 10:16

İslam ve çevre : Osmanl� Toplumunda �evre Anlay��

Fri, 08 Jan 2010 09:56:57 +0000

Yazar: admin
Konu: Osmanl� Toplumunda �evre Anlay��
G�nderim Zaman�: 08.Ocak.2010 Saat 09:56

Osmanl� Toplumunda �evre Anlay��

D�zenleyen admin - 08.Ocak.2010 Saat 10:00

İslam ve çevre : Kur an a G�re �evre

Thu, 07 Jan 2010 09:37:30 +0000

Yazar: admin
Konu: Kur an a G�re �evre
G�nderim Zaman�: 07.Ocak.2010 Saat 09:37

KUR’AN’A G�RE �EVRE

Do�. Dr. �brahim �ZDEM�R

Giri�
Modern insan�n kar�� kar��ya bulundu�u sorunlardan birisi, belki de en �nemlisi, �evre
sorunudur. Zira bu sorun, sadece insan�n kendi varl��n� de�il, gelecek nesillerin sa�l�kl� bir
ortamda ya�ama hakk�n� da tehdit etmekte ve bu niteli�iyle de k�resel bir sorun olarak kar��m�za
��kmaktad�r. Bilim ve teknoloji alan�nda ba� d�nd�r�c� ba�ar�lara ve ke�iflere imza atan modern
insan do�a ile dengeli bir �ekilde ya�amay� maalesef ba�aramad�� g�r�lmektedir. Kendine ve
do�aya yabanc�la�an insan, do�ay� ele ge�irilmesi ve sahip olunmas� gereken bir nesne olarak
alg�lam��, do�an�n bir par�as� oldu�unu; bundan dolay� da bir b�t�n olarak �evresiyle uyum
i�erisinde ya�amas� gerekti�ini �ok ge� kavrayabilmi�tir.
�evre derken, bizim ve di�er canl�lar�n i�inde ya�ad�� t�m tabii ortamlar� anl�yoruz.
B�ylece, insan�n �evresini evi, bah�esi, arabas�, soludu�u hava, i�ti�i su, i�inde ya�ad�� kent ve
beraber ya�ad�� insanlar olu�turdu�u gibi, toplumun b�t�n fertleri taraf�ndan payla��lan denizler,
g�ller, nehirler, yollar, da�lar ve ormanlar da yine �evremizi olu�turmaktad�r. Kuran, Allah’�n
niha� �evremizi ku�atan bir varl�k oldu�unu ifade eder. ��nk� “Do�u da Allah’�nd�r, Bat� da;
nereye d�nerseniz Allah'�n vechi oradad�r; ��phe yok ki Allah her�eyi ku�atan (v�si‘), her�eyi
bilendir (‘al�m)”1. Veya yine “O Evvel ve �hir, Z�hir ve B�t�n’d�r”2.
�evre sorunlar� derken, bizleri ku�atan tabiat �lemindeki ortamlar�n bozulmas�n�, hayvan
t�rlerini yok olmas�n�, a��r� t�ketimi ve do�an�n kirlenmesini anl�yoruz. Bunlara ayr�ca sosyal
�evredeki kirlenme de ilave edilmelidir: Fakirlik, a�l�k, evsizlik, g��men sorunu, �rk��l�k, �iddet,
sokaklara terk edilen �ocuklar, uyu�turucu ve alkol ba��ml�l�� ve di�er sorunlar. Bunlar�n
temeline bak�ld��nda b�y�k �o�unlu�unun insan kaynakl� oldu�u g�r�l�r. Bu noktadan
hareketle, bir�ok M�sl�man yazar ve d��n�r, “Allah’�n buyruklar�n� umursamayan �u
insanlar�n kendi tercihleri ile yapt�klar� i�ler y�z�nden karada ve denizde (b�t�n d�nyada)
bozukluk (fesat) ortaya ��kt�, nizam bozuldu. Do�ru yola ve isabetli tutuma d�nme f�rsat� vermek
1 2. Bakara, 115. Aksi belirilmedik�e b�t�n ayet meallerini �u kaynaktan ald�k: Y�ld�r�m, Prof. Dr. Suad,
Kur’an-� Hakim ve A��klamal� Meali (�stanbul: I��k yay�nlar�, 2002).
2 57. Had�d, 3.
i�in, Allah, yapt�klar�n�n baz� k�t� neticelerini onlara tatt�r�r”3, ayetini �evre sorunlar�na i�aret
ba�lam�nda anlamaktad�r. Zira tabiattaki ilahi dengeyi bozan en b�y�k etkenin ba�ta a��r�
t�ketim, israf ve do�al kaynaklar� kendini yenileyemeyecek �ekilde tahrip etme oldu�u
bilinmektedir.
D�nyada mevcut belli ba�l� dinler, inan� gruplar� ve felsefe gelenekleri bu ba�lamda insan�evre
ili�kisini yeniden ele almaya ve yeni bir zemine oturtmaya �al��maktad�rlar.4
�slam �ncesi Araplar i�in tabiat, “anlams�z, ruhsuz ve anlams�z” bir varl�k iken, daha
Kur’an’�n ilk ayetlerinden itibaren, yarat�c�s�n�n kudretini, ilmini, iradesini, cel�l ve cem�lini
yans�tan muhte�em bir k�inat tablosu sunulur: Bu k�inatta her �ey anlam y�kl�d�r; kendisinden
�tesine i�aret eden bir ayettir; O’nun hakk�nda bir belgedir.” Bu nedenle Kur’an’�n ayetleri ile
ufuklarda ve insan�n nefsinde ortaya ��kan ayetler aras�nda tam bir �rt��me vard�r. 5
Bunun en g�zel bir ifadesini 13. y�zy�lda ya�ayan Yunus Emre’nin �iirlerinde bulmak
m�mk�nd�r. O, k�inat�n a�k�n boyutundan hareketle, “Yarat�ld��ndan” ve “Yarat�c�y�”
�a�r��t�rd��ndan dolay� t�m yarat�lm��lar� sever; yetmi� iki milleti �z karde�i gibi g�r�r.

1. Kur’an’da �evre Tasavvuru
�slam, evrensel ilkelerinin temellendirirken, di�er dinlerden daha fazla metne referansta
bulunan bir dindir.6 Bilindi�i gibi Kur’an par�a par�a, bazen tam bir sure olarak, bazen de bir
ayet, hatta ara s�ra da bir ayet par�as� olarak “23 y�ll�k bir s�re� i�erisinde nazil olmu�tur”7. Hz.
Peygamber kendisine vahyedilen her ayeti okuyarak etraf�ndaki dinleyicilere ��retmi�, onlar da
��rendiklerini ve bellediklerini di�erlerine iletmi�lerdir.
Kur’an, “ruhlar�n�n g�das�, ahl�klar�n�n temeli, ibadetlerinin esas�, tebli� vas�talar�, g�nl�k
zikirleri ve tarihleridir; tek kelimeyle o, hayat�n b�t�n y�nlerini d�zenleyen temel esaslard�r”8.
Kur’an, indirildi�i 23 sene boyunca muhataplar�n�n d�nya g�r��n� de�i�tirdi, d�n��t�rd� ve
“tevhid” temelli yeni bir d�nya g�r�� olu�turdu. Kur’an terminolojisine g�re, Araplar i�in
s�radan ve �nemsiz birer nesne olarak g�r�len tabiat varl�klar� Allah’�n varl��n�n ayetleri olarak
3 30. R�m, 40.
4 Bkz.: Fern, Richard L., Nature, God, and Humanity: Envisioning Ethics of Nature, Cambridge:
Cambridge University Press, 2002; Foltz, Richard, Worldviews, Religion, and the Environment, Belmont:
Wadsworrth, 2003.
5 41. Fussilet, 53.
6 Hamidullah, Prof. Dr. Muhammed, �slam Peygamberi, ter. Salih Tu�,(�stanbul: �rfan Yay�nlar�, 1980),
7 Draz, Abdullah, Kur’an’a Giri�, ter. Salih Akdemir, (Ankara: kitabiyat, 2000), 30.
8 Draz, 30-31.
yeniden tan�mlan�yordu9. [Kur’an], “yaln�z Araplar�n Allah hakk�ndaki inan�lar�n�n mahiyetini
de�i�tirmiyor, b�t�n d��nce sistemlerini de�i�tiriyordu. �sl�m�n Allah tasavvuru, k�inat
hakk�ndaki b�t�n d��nce yap�s�n� derinden etkiliyordu. (…) B�t�n varl�klar ve de�erler yeni
ba�tan d�zenlenen alan�na ta��n�yordu. Tek istisnas� olmaks�z�n b�t�n k�inat unsurlar�, eski
yerlerinden al�n�yor, bu yeni alana yerle�tiriliyordu10. Dahas� Kur’an, muhataplar� ile �lem
aras�nda etik bir boyut da olu�turuyordu. Ba�ka bir ifade ile “Kur’an’�n ��retisine g�re ger�ek
im�na eri�mek i�in gerekli temel �artlardan biri, �evresini saran tabiat varl�klar�n�, basit birer
e�ya gibi de�il, fakat Allah’�n insana olan iyili�inin belirtileri olarak g�rmesiydi”11.
Kur’an’�n, Hz. Peygamber’in ki�ili�inde muhataplar�na ilk emri “oku” idi. Bu sadece yaz�l�
bir metni, kitab� veya ezberden bir �eyi okuman�n �ok �tesinde bir “oku”maya �a�r�yd�. Cahiliye
toplumunun �lem tasavvuruna g�re “cans�z, ruhsuz ve anlams�z olan �lem, bu yeni “okuyu�la”
yeni bir anlam kazanacakt�. Zira Kur’an terminolojisine g�re her �ey adeta yeniden anlam
kazanarak hem O’nu g�steren bir delil ve hem de O’nu an�yordu. Sadece �u ayet bile Kur’an’�n
�lem anlay��nda yapt�� k�kl� de�i�imi g�stermeye yeterlidir: “G�klerde ne var, yerde ne varsa
Allah’� tenzih ve tesbih eder”12
Bu ayette, Allah inanc� ve sayg�s�yla titreyen ve onu anan bir kalp gibi, bu koca evrendeki
b�t�n atomlar�n, Allah'� noksan s�fatlardan uzakla�t�ran co�kun bir ruh haliyle O'na do�ru
harekete ge�mektedir. Sanki, b�t�n bir evren hareket ve hayat i�inde ve varl��n tamam� sevin�
ve mutluluk i�inde tek ses olarak O'nun ad�n� y�celtmekte, y�ce ulu ve bir olan yarat�c�ya do�ru
bir sayg� i�inde y�kselmektedir. Kalp bu olay� zihninde, i�inde canland�rd��nda, onun e�siz bir
k�inat tablosu oldu�unu g�recektir. B�t�n ta�lar ve b�t�n �ak�llar, b�t�n tohumlar ve b�t�n
yapraklar, b�t�n �i�ekler ve b�t�n meyveler; b�t�n bitkiler ve b�t�n a�a�lar; b�t�n b�cekler ve
b�t�n s�r�ngenler; b�t�n insanlar ve b�t�n hayvanlar; yery�z�nde bulunan b�t�n canl�lar; suda
y�zen b�t�n canl�lar; havada u�an b�t�n canl�lar; bunun yan�nda g��n sakinleri... Evet b�t�n bu
varl�klar, Allah'� noksan s�fatlardan uzak g�rmekte ve y�celi�i i�in de O'na y�nelmektedirler.
Ruh ar�n�p, temizlendi�inde hareket halinde bulunan veya yerinde duran varl�klara kulak
verdi�inde, onlar�n bir ruh ile canland�klar�n� ve Allah'� tesbihe y�neldiklerini g�recektir. Bu da
9 Izutsu, Toshihiko, Kur’an’da Allah ve �nsan, ter. S�leyman Ate�, (Ankara: Yeni Ufuklar
Ne�riyat, 1975), 18.
10 Izutsu, age, 17-18.
11 Izutsu, age, 24.
12 57. Had�d, 1; 6. Cuma, 21; 17. �sr�’, 44.
ruhlar� y�celer �lemi ile ileti�ime ge�meye haz�rlar. Bu varl��n s�rlar�ndan gafil insanlar�n
kavrayamad�klar� ger�ekleri kavrarlar.13
�slam’�n �z ve temelini ifade eden anahtar kavram hi� ��phesiz Tevhid, yani Allah’�n
birli�i kavram�d�r. Allah’�n birli�i insanl��n ve tabiat�n birli�inde kendini g�stermektedir.
Burada dikkat �eken husus Kur’an’�n sundu�u Allah, �lemle ili�kisini kesmi� bir “ilah” de�ildir.
Baz� filozoflarca dillendirilen bu g�r�� M�sl�man toplumlarca benimsenmemi�tir. Kur’an’�n
takdim etti�i Allah uzaklarda da de�ildir. O �lemdeki her �eyle kendi varl��n� hissettirir ve
g�sterir. Ku�lar�n sesi, �i�eklerin g�l�msemesi, r�zg�r�n esintisi, k�saca t�m varl�k �lemi O’nun
kudretinin, ilminin, celal ve cemalinin yans�malar�d�r. Allah “g�klerde ne var, yerde ne varsa
bilir! Bir araya gelip gizlice f�s�lda�an �� ki�inin d�rd�nc�leri mutlaka Allah’t�r. Be� ki�i gizli
konu�sa alt�nc�lar� mutlaka Allah’t�r. Bundan ister daha az, ister daha �ok olsunlar, nerede
bulunurlarsa bulunsunlar, mutlaka O, kendileriyle beraberdir.14 Yine: “Rabbim yapt�klar�n�z�
ihata eder”15. Veya, “Allah her �eyi ihata edendir”16 ayetleri de bu ba�lamda hat�rlanmal�d�r.
Firavun “Sizin Rabbiniz de kimmi� ey M�s�!” dedi�inde, “Rabbimiz, her �eyi yaratan, sonra da
onu yarat�l�� gayesine uygun yola koyan, Y�ce Yaradand�r” diye cevap verirken17 Kur’an’�n
Allah anlay��n� da ortaya koyuyordu.
M�sl�man�n, Rahman ve Rahim olan Allah’� bu �ekilde anlamas� ve i�selle�tirmesi, ona bu
�lemde yaln�z ve ba��bo� olmad��n� hat�rlatt�� gibi di�er t�m varl�klar�n da onun gibi
M�sl�man oldu�unu bir an bile unutturmaz. K�inattaki her bir varl�� Allah’�n varl��n�n delili
olarak sunan Kur’an, bunu Allah’�n “l�tuf ve ihsan�” olarak takdim eder. Dahas�, insan bu �yetler
ve nimetler kar��l��nda Allah’a ��kretmelidir. Ancak bu ��kr�n tam olarak yap�lmas� “Allah’�n
�yetlerini iyi anlama ve iyi takdir etmeye” ba�l�d�r18.
Kur’an’�n, �f�k ve enf�steki ayetler �zerinde tefekk�re, ders almaya, derin derin
d��nmeye davetinin alt�nda, hep bu ��k�r ve kulluk boyutu vard�r. Konumuz a��s�ndan
bakarsak, etraf�m�zdaki �lem O’nun �yetleri oldu�u gibi, bu �yetlerin �zerinde iyice d��nmek,
onlardaki incelikleri kavrayarak Allah’a ��kretmek; bu nimetlerle olan ili�kilerimizi tanzim
etmek de bir kulluk sorumlulu�u olarak kar��m�za ��kmaktad�r.
13 17. �sr�’, 44. Kutub, Seyyid, Fi Z�lali’l Kur’an (Kur’an’�n g�lgesinde) ter. Hakk� �eng�ler-
Emin Sara�-Bekir Karl��a, (�stanbul: Hikmet Yay�nlar�, 1979), c.9, 328-329.
14 58. M�c�dele, 7.
15 11. H�d, 92.
16 4. Nis�’, 126. Kr�.: 41. Fussilet, 54.
17 20. T�h�, 49-50.
18 Izutsu, Kur’an’da Allah ve �nsan, 219.

2. Kur’an’da �evre Bilinci

b. K�inat�n Yarat�lmas�
Kur’an’�n k�inatla ilgili yapt�� ilk tespit, onun yoktan yarat�ld�� ger�e�idir19. Ancak bu
yarat�l�� rasgele, tesad�fen ve kaotik olmay�p, aksine Yarat�c�n�n ilmi, iradesi ve kudretinin bir
sonucu olarak tam bir d�zen, ahenk ve m�kemmellikte ger�ekle�mi�tir. Allah’�n “yeniden
yaratmas�”20 bir defaya mahsusu olmay�p, devam etmektedir21. Yedi kat g�� birbiriyle tam
uyum i�inde yaratan O’dur. Rahman’�n yaratmas�nda hi�bir nizams�zl�k g�remezsin. G�z�n�
�evir de bak. Her hangi bir kusur g�rebilir misin? Sonra tekrar tekrar g�z�n� �evir de bak!
G�z�n bir kusur bulamad��ndan, eli bo� ve bitkin geri d�ner22. Izutsu’ya g�re “yaratma
kavram� (halk) �slam d��ncesindeki en temelli kavramlardan biridir”23.
Kur’an “G�ne� ve ay bir hesaba g�re (hareket etmekte)dir. Bitkiler ve a�a�lar secde ederler.
G�� Allah y�kseltti ve m�zan� (dengeyi) O koydu. Sak�n dengeyi bozmay�n. �l��y� adaletle
tutun ve eksik tartmay�n” derken tabiattaki dengeye dikkat �ekmekte ve arkas�ndan da toplumsal
hayatta da dengeye, hak ve hukuka dikkat etmemiz gerekti�i sonucunu ��kararak; hak, hukuk ve
dengenin uymam�z gereken evrensel kurallar oldu�unu belirtir.
Kur’an k�inattan bahsederken, onun M�sl�man oldu�unu da belirtir24. Yani b�t�n varl�k
�lemi Allah’�n iradesine mutlak olarak teslim olmu�tur. Tabiat dedi�imiz b�t�n varl�k ve hatta
cans�zlar bile, ona, ayn� yarat�c�n�n emirlerine boyun e�en, f�tri vazifelerini sadakatle yerine
getiren itaatli askerler gibidir25. M�sl�man’dan beklenen ise ilahi iradeye kendi �zg�r iradesiyle
teslim olmakt�r. Bundan sonra k�inattaki her �ey onun dostu ve karde�i olur. Cans�z varl�klarla
bile bir anla�ma ve uyu�ma havas�na girer. B�t�n varl�klar�n kendisini sayg� ile kar��lad��n�,
ayn� y�ce rabbin eseri olduklar�n�, b�t�n e�yan�n kendisine munis bir dost gibi davrand��n�
hisseder. Materyalist d��nce sistemlerinde oldu�u gibi, her �ey kendisine m�cadele edilmesi
gereken bir vah�et ve d��manl�k intiba� vermez26.
19 6. En’am, 1, 101.
20 50.K�f, 15.
21 Izutsu, T. �slam D��ncesi �zerine Makaleler, ter. Dr. Ramazan Ert�rk, ANKA, �stanbul
2001, s. 158, 169-175.
22 67. M�lk, 4.
23 Izutsu, �slam D��ncesi �zerine Makaleler, 176-177.
24 3. �l-i �mr�n, 83.
25 48. Fetih, 4.
26 Ulut�rk, Veli, Kur’a� Kerim Allah’�� Nas�l Tan�t�yor?, �a�layan A.�., �zmir 1985,
63.
Tabiat cans�z de�il, canl�d�r ve anlaml�d�r. Allah k�inatla konu�ur. Onlar� varl�k �lemindeki
canl� varl�klar gibi muhatab al�r: “�steyerek de olsa, istemeyerek de olsa emrime gelin!” der;
onlar da: “G�n�ll� olarak geldik” dediler”27.
Kur’an’� okuyan m�min, k�inatta bulunan her �eyin O’nu tesbih etti�ini idrak eder. Yerler,
g�k(ler) ve bunlarda bulunan t�m mahl�klar O’nu tesbih, takdis ve tenzih eder. Bu varl�k
�leminde ne varsa, hepsi Allah’�n b�y�kl��n� s�yler, O’nun birli�ine �ahitlik eder.28 Mavili�i
ile g�kler, ye�illi�i ile tarlalar, g�z al�c� ba�lar, h��rt�l� a�a�lar, ��r�lt�l� sular, na�meleriyle ku�lar,
do�mas� ve batmas� ile g�ne�, ya�mur ya�d�rmas�yla bulutlar, evet b�t�n bunlar, Allah’� tesbih
eder ve O’nun birli�ine �ahitlik eder. Fakat siz bunlar�n tesbihini anlayamazs�n�z. ��nk� onlar
sizin dilinizle tesbih etmezler29. �imdi Kur’an’�n etraf�m�zdaki alemle ilgili ifadelerine daha
yak�ndan bakabiliriz.
b. Hayat�n Kayna�� Olarak Su
Kur’an suyu hayat�n kayna�� olarak g�r�r. Allah hayat� olan her canl�y� sudan yaratm��t�r30.
Bu canl�lar�n kimi karn� �st�nde s�r�n�r, kimi iki aya�� st�nde y�r�r, kimi d�rt aya�� st�nde
y�r�r. Allah diledi�ini yarat�r. ��nk� Allah her �eye kadirdir “R�zg�rlar� rahmetinin �n�nden
m�jdeci olarak g�nderen de O’dur. �l� diyarlara hayat vermek ve yaratt��m�z nice hayvanlara
ve insanlara su vermek i�in g�kten tertemiz suyu da Biz indirmekteyiz”31.
Kur’an yorumcusu Hamdi Yaz�r “g�kten uygun bir �l��de su indirdik”32 ayetini
yorumlarken Kur’an’�n suyun “nimet” boyutuna yapt�� vurguyla ilgili olarak �u tespitleri yapar:
“Yani takdir etti�imiz belirli bir miktar ve �l��de y�ksekten ya�mur ya�d�rd�k. �nsanlar�n
t� �amurundan beri hayat� gereklerinin en �nemlisi olan suyun kendisi bir nimet oldu�u gibi,
bir�ok nimetlerin meydana gelmesine sebep oldu�u da bilinmektedir. Fakat b�yle olmas� her
ihtiyaca g�re bir �l�� ile s�n�rl�d�r. Fazlas� tuf�n gibi y�k�c� ve yok edici olur. Onun i�in faydal�
ya�murlar da zaman zaman de�i�ik ihtiyaca g�re de�i�ik miktarda ya�arlar. �yle ki bunlar�n
ya�� ve miktarlar� normal bir �ekilde bir d�zeyde ve bir �l��de de�il, Allah'�n dilemesi ve
ilmine g�re bir tasarrufa del�let eder bir �ekilde az �ok birbirine benzer bir nizam i�indedir. Ve
27 41. Fussilet, 11.
28 17. �sr�’, 14. Kutub, Seyyid, Fi Z�lali’l Kur’an (Kur’an’�n g�lgesinde), ter. Hakk� �eng�ler-
Emin Sara�-Bekir Karl��a, Hikmet Yay�nlar�, �stanbul 1979, c. 9, 328-329.
29 es Sabun� Muhammed Ali, Saf ve t�’l Tefasir, (Tefsirlerin �z�), Ter: S. G�m�� –N.
Y�lmaz, Yeni �afak, �stanbul 1995, c.3, 380.
30 21. Enbiy�’, 30.
31 25. Furka�n, 48-49 . Ayr�ca bkz.: 22. Hacc, 5; 42. ��r�, 28; 30. R�m, 50.
32 23. M�’min�n, 18.
il�h� yard�m� ifade eden bu noktay� �zellikle ifade i�in "bi kaderin" (�l�� ile) kayd� konulmu�tur.
Bir de suyun basit bir madde olmay�p iki ana madde, oksijen ve hidrojen'den meydana gelen
birle�ik bir madde oldu�u kimya ilminde daha sonra bilinmi�tir. Demek ki, suyun meydana geli�i
bile tabii bir �ey olmay�p d��ardan tesir eden bir yarat�c�n�n sanat�d�r. Bu bak�mdan da su,
sem�v� bir tesirin neticesi ve meyvesidir.”33
Burada g�nl�k hayat�m�zdaki suyun hi� de s�radan bir madde olmad�� vurguland�� gibi,
Kur’an terminolojisinde �ok �nemi bir kavram da hat�rlat�lmaktad�r: T�m bu nimetler kar��s�nda
geli�tirece�imiz ve tak�naca��m�z tutum ve davran�� nank�rl�k de�il ��k�r olmal�d�r34.
“Allah’�n l�tfundan nasip aray�p bulmak i�in gemilerin sular� yard��n�, denizlerde devaml�
dola�t�klar�n� g�r�rs�n. Umulur ki b�t�n bu nimetlere ��kredersiniz” ayetinde ayn� nimet-��k�r
boyutu vurgulanmaktad�r35.
Kur’an, yine akl�n� kullananlar�n ders alabilece�i bir ger�e�e i�aret eder: “D�nyada
birbirine kom�u (kara )par�alar�, �z�m ba�lar�, ekinler, dall� veya dals�z hurma a�a�lar� vard�r
ki hepsi ayn� su ile sulanmaktad�r. Bununla beraber yemede biz onlar�n baz�s�n� baz�s�ndan daha
�st�n, daha kaliteli k�lar�z. Elbette bunlarda akl�n� kullanan kimseler i�in alacak nice dersler,
nice ibretler vard�r”36. Kur’an �ok a��k olarak, “yeri yayan�n, orada sa�lam da�lar y�kseltenin,
�rmaklar ak�tan�n Allah” oldu�unu s�k s�k vurgulamaktad�r37. Bunun hikmeti ise bir ba�ka ayette,
“hareketiyle sizi sarsmas�n diye, yery�z�ne a��r bask�lar �akt�, sabit da�lar koydu. Ama�lar�n�za
ermeniz i�in �rmaklar, ge�itler yerle�tirdi” �eklinde ifade edilmektedir38.
G�kten suyu indiren Allah, “onunla reng�renk, �e�itli meyveler yeti�tirir. Da�lardan da
beyaz, k�z�l, siyah ve t�rl� t�rl� renklerde yollar var eder. �nsanlardan, hayvanlardan ve
davarlardan yine b�yle t�rl� renklerde olanlar vard�r”. Bununla beraber, “ancak �limler, Allah’�
l�z�m geldi�i tarzda tazim eder” 39.

c) Okyanus ve Denizler
33 Yaz�r, Elmal�l� M. Hamdi, Hak Dini Kur’an Dili, Sadele�tirenler: �. Kara�am, E. I��k, N.
Bolelli, A. Y�cel, Feza Gazeteceilik A.�. �stanbul519.
34 25. Furk�n, 50.
35 35. F�t�r, 12. Ayr�ca bkz: 55. Rahm�n, 19, 22-23; 56. V�k�a, 68-70; 67.M�lk, 29-30; 77. Neml, 27; 80.
Abese, 24-25.
36 13. Ra’d, 4.
37 13. Ra’d, 3.
38 16. Nahl, 15.
39 35. F�t�r, 27–28.
Bizleri “karada olsun, denizde olsun gezdirip dola�t�ran O oldu�u” gibi40, karan�n ve
denizin karanl�klar� i�inde bize “y�ld�zlardan yararlan�p yol bulma imk�n� veren de O’dur”41.
“Taptaze et yememiz ve tak�n�p ku�anaca��m�z zinet e�yas� ��karmam�z” i�in denizi hizmetimize
veren yine O’dur. Dahas� denizde gemilerin sular� yara yara ak�p gitmesi ve buna ba�l� t�m
yararlar Rabbimizin muazzam kudret ve hikmetinin eserleri olup ama�: “Onun l�tfedece�i nasibi
aramam�z ve nimetine ��kretmemiz” i�indir42. Bir ayette Allah, denizlerin insanlara sa�lad��
faydaya ��yle dikkat �ekmektedir: “Ger�ekten Biz �dem evlatlar�n� �erefli k�ld�k, karada ve
denizde kendilerini ta��yacak vas�talar nasib ettik, onlara hel�l ve ho� r�z�klar verdik ve onlar�
yaratt��m�z varl�klar�n �o�una �st�n k�ld�k”43.

d) Bulutlar ve Ya�mur
Hz. Peygamber Mekkelileri �slam’a davete ba�lay�nca, onlar da Hz. Musa ve �sa’ya verilen
mucizeleri hat�rlatarak Safa tepesinin alt�n olmas�n� m�cize olarak isterler. Buna kar��l�k bir kez
daha Allah’�n en b�y�k ve s�rekli mucizesinin etraf�m�zdaki ve bizi saran �lem oldu�u a��k bir
�ekilde ifade edilir. Buna g�re, g�klerin ve yerin yarat�l��nda, gece ile g�nd�z�n s�relerinin
de�i�mesinde, insanlara fayda sa�lamak �zere denizlerde gemilerin s�z�l��nde, Allah’�n g�kten
indirip kendisiyle �lm�� yeri canland�rd�� ya�murda ve yery�z�nde hayat verip yayd��
canl�larda, r�zg�rlar�n y�nlerini de�i�tirip durmas�nda, g�kle yer aras�nda emre haz�r bulutlar�n
duru�unda, elbette akl�n� �al��t�ran kimseler i�in Allah’�n varl��n� ve birli�ini g�steren say�s�z
deliller vard�r44. Ayn� �ekilde, rahmet olarak tan�mlanan (ya�murun) �n�nden m�jdeci olarak
r�zgarlar� g�nderen” de O’dur. “Bu r�zg�rlar o a��r bulutlar� hafif bir �eymi� gibi kald�r�p
y�klendiklerinde, bakars�n Biz onlar�, ekinleri �lm�� bir �lkeye sevkeder, derken oraya su
indiririz de orada her t�rl�s�nden meyveler, �r�nler ��kar�r�z45.
Kur’an etraf�m�zdaki olaylara ve nesnelere s�k s�k g�ndermeler yaparken, adeta muhatab�
ile konu�ur ve onu y�nlendirir. Kur’an’�n etkisinin bu kadar yo�un ve s�rekli olmas�n�n bir
nedeni de bu olsa gerek. �rne�in g�klerin ve yerin h�kimiyetinin Allah’a ait oldu�u belirttikten
sonra muhatab�na sorar: “Baksana, Allah bulutlar� sevk ediyor, sonra onlar� bir araya getirip �st
40 10. Y�nus, 22.
41 6. En’am, 97.
42 16, Nahl, 14; 17. �sr�’, 66.
43 17. �sr�’, 70.
44 2. Bakara, 164.
45 7. A’r�f, 57. Ayr�ca bkz: 22. Hacc, 5-6; 30. R�m, 19, 50; 35. F�t�r, 9; 42. ��r�, 28.
�ste y��yor. ��te g�r�yorsun ki bunlar�n aras�ndan ya�mur ��k�yor. O g�kten, oradaki da�lar
b�y�kl��nde bulutlardan dolu indirir de onunla diledi�ini vurur, diledi�ini de ondan korur. Bu
bulutlar�n �im�e�inin par�lt�s� nerdeyse g�zleri al�verecek! Allah gece ile g�nd�z� birbirine
�eviriyor, geceyi g�nd�ze, g�nd�z� geceye d�n��t�r�yor, s�relerini uzat�p k�salt�yor. Elbette
bunda g�rebilenler i�in al�nacak bir ders vard�r46. Yine bir ba�ka ayette, Allah’�n r�zg�rlar�
g�nderdi�i, r�zg�rlarla bulutu kald�rd��n� ve “onu �l� bir beldeye sevk ederek ve onunla
�l�m�nden sonra d�nya y�z�ne hayat verdi�ini” belirtir47.
Kur’an’da ya�murdan bahsedilirken, kainata b�t�nc�l bir bak�� a��s�yla bak�l�r ve ekolojik
denge g�zler �n�ne serilerek d�nyan�n adeta bir ev oldu�u vurgulan�r: “yery�z�n� bir d��ek,
g�� de bir kubbe yapan; g�kten ya�mur indirip, onunla [bize] r�z�k olarak �e�itli mahsuller
��karan” Rabbimizdir”48.
Kutub, "O ki, yeri size d��ek yapt�" ayetini yorumlarken, “e�er yery�z�n�n bu uyumu, bu
ahenkli b�t�nl�� olmasayd�, insanlar bu gezegen �zerinde b�ylesine kolay ve g�venli bi�imde
ya�ayamazlard�. E�er bu gezegende bir araya gelen hayat unsurlar�ndan bir tanesi bile var
olmasayd� insanlar, ya�amlar�n� garanti eden bu uygun ortam�n yoklu�unda var olamazlard�.
E�er �evremizi saran havan�n herhangi bir elementi belirlenen orandan birazc�k daha eksik
b�rak�lsayd�, insanlar�n hayatlar�n� s�rd�recekleri varsay�lsa bile mutlaka nefes al�p vermeleri son
derece g��le�ecekti” der.
"O ki, g�� sizin i�in tavan yapt�"49
G�ky�z�ne bak�ld��nda bir binan�n sa�laml�k ve uyumluluk �zellikleri g�r�l�r. �nsan�n
yery�z�ndeki hayat� ve bu hayat�n kolayl�� ile g�ky�z� aras�nda s�k� bir ili�ki vard�r. G�ky�z�;
�s�s� ile, �� ile, gezegen ve y�ld�zlar�n�n �ekim g�c� ile, uyumlu yap�s� ile ve yery�z� ile
aras�nda var olan di�er ili�kileri ile bu gezegende hayat�n var olmas�na imk�n haz�rlar, buna
yard�mc� olur. Bundan dolay�, yarat�c�n�n g�c�, r�z�k vericinin s�n�rs�z ba��lay�c�l��
vurgulan�rken ve yarat�klar�n yarat�c�lar�na kulluk etmelerinin gere�i belirtilirken bu �lemden s�z
edilmesi son derece yerindedir.
Bu evrenin bir par�as� olan yery�z�, insan i�in d��enmi� ve onun bir ba�ka par�as� olan
g�k de belirli bir d�zene g�re kurulmu� ve canl�lar r�z�klans�n diye �e�itli �r�nlerin yeti�mesini
sa�layan su ile donat�lm��t�r. B�t�n bunlar�n ba��lay�c�s� tek yarat�c� olan Allah't�r.
46 24. N�r, 42–44.
47 35. F�t�r, 9.
48 2. Bakara, 22.
49 2. Bakara, 22.

d)Y�ld�r�m ve �im�ek
Kur’an’a g�re, g�k g�rlemesi ve y�ld�r�mlar da ba��bo� ve “kendili�inden” meydana gelen
do�al hadiseler de�ildir. Kur’an’�n b�t�nc�l anlay��na uygun olarak, onlar da Allah taraf�ndan
yarat�lmakta ve Allah’� tesbih edip anmaktad�rlar. �rne�in Meleklerin Allah’a duyduklar�
sayg�dan dolay� “O’nu takdis ve tenzih ettikleri”50 ifade edilirken, bu ayette ayn� �er�evede
“G�k g�rlemesi hamd ile O’nu takdis ve tenzih eder” denilmektedir. B�ylece, g�k
g�rlemesinden meleklere kadar t�m varl��n as�l amac�n�n kendi yarat�c�lar�n� tan�mak ve anmak
oldu�u vurguland�� gibi, canl� ve anlam dolu bir tabiat anlay�� da vurgulan�r. Durum bu iken
“onlar [inanmayanlar] h�la Allah hakk�nda birbirleriyle tart��p, ileri geri konu�urlar”51.
Yaz�r, bu ayeti yorumlarken ��yle der: “�im�ek ile birlikte olan ve daha sonra i�itilen o g�k
g�rlemesi, o y�rekleri yerinden oynatacak gibi tepede patlay�p, yerleri ve g�kleri sarsarcas�na
ufuktan ufu�a yay�lan o �atlay�� ve g�rleyi�, Allah Te�l�'n�n nimet ve rahmetini, azamet ve
kibriyas�n� ilan ederek O'nun uluhiyetinin �an�n� tesbih ve tenzih eden bir sestir ki, tesbihinin
alt�nda yatan m�n�y� b�t�n �leme hayk�r�r. Ya da i�itenlere bu m�n�y� hat�rlat�p telkin eder”52.
Kur’an’�n bulutlar�n ve ya�murun olu�umundan bahsetme tarz�, bir yandan tabiat�n canl� ve
bir b�t�n oldu�unu, di�er yandan da -as�l ve en �nemli olarak- Kur’an’�n Allah anlay��n� da
a��k ve net olarak ortaya koydu�u g�r�lmektedir. Bu anlay��a g�re “Allah bulutlar� sevk ediyor,
sonra onlar� bir araya getirip �st �ste y��yor. ��te g�r�yorsun ki bunlar�n aras�ndan ya�mur
��k�yor. O g�kten, oradaki da�lar b�y�kl��nde bulutlardan dolu indirir de onunla diledi�ini
vurur, diledi�ini de ondan korur53.

e)Da�lar
Kur’an’a g�re Allah k�inat� yarat�p, kendi haline b�rakmam��t�r. K�inat� yaratan O oldu�u
gibi, “yeri yayan; orada sa�lam da�lar y�kselten, �rmaklar ak�tan; her meyvenin i�inde iki e�
yaratan;” s�rekli olarak geceyi g�nd�ze b�r�y�p duran” da O’dur. Ancak t�m bunlarda “iyice
d��nen kimseler i�in, al�nacak nice dersler ve ibretler vard�r”54. Ba�ka bir ayette ise, “Orada
hem siz insanlar i�in, hem r�zk�n� sizin vermedi�iniz daha nice yarat�klar i�in ge�imlikler
meydana getirdik” denilmekte ve “her �eyin hazinesi ve anahtar�n�n O’nun elinde oldu�u”
belirtilmektedir55. G�kleri “direksiz” yaratan O oldu�u gibi, yere (insanlar�) sarsmamas� i�in,
50 13. Ra’d, 13.
51 13. Ra’d, 13.
52 Yaz�r, age, c. 5,131.
53 24. N�r, 43.
54 13. Ra’d, 3; 15. Hicr, 19.
55 15. Hicr, 20-21.
a��r bask�lar, yani ulu da�lar koyan ve orada her t�rl� canl�y� �retip yayan; da�larda insan i�in
bar�naklar yaratan; bizleri “s�caktan ve so�uktan koruyacak elbiseler ve sava�ta koruyacak
z�rhlar var eden” de yine O’dur. T�m bunlardan ama� ise “Allah’�n �zerimizdeki nimetlerini
tamam”lamas� ve insan�n O’na teslimiyetle itaat etmesidir”56.
Yine bir di�er ayette: “Yeri de d��edik, oraya dengeyi sa�layacak sa�lam ulu da�lar
yerle�tirdik. Orada, g�n�ller, g�zler a�an her �e�it bitkiden �iftler bitirdik”57 denilmekte ve ilave
edilmektedir: “B�t�n bunlar�, Allah’a y�nelecek her kula Yaradan’�n kudretini hat�rlatmas�,
dersler veren birer basiret ni�anesi ve ibret numunesi olmas� i�in yapt�k”58 Da�lar�n g�revi
yukar�da i�aret etti�imiz hususlarla da bitmez. Onlar ku�larla bir olup Davut peygamberle
beraber Allah’� tesbih ederler: “Ey da�lar! Ey ku�lar! Onunla beraber tesbih edin, �evke gelip
Allah’�n y�celi�ini terenn�m edin.” dedik59.
�evreci bir bak�� a��s�yla bak�ld��nda, tamamen canl� ve b�t�nc�l bir tabiat anlay�� ile60
kar�� kar��yay�z. Davud Peygamber “tesbihleri s�ras�nda Allah'a ba�l�l��n ve kendinden
ge�mi�li�in o kadar ileri bir derecesine ermi�ti ki, kendisi ile evren aras�ndaki b�t�n perdeler
ortadan kalkm��, �z� evrenin �z� ile b�t�nle�mi�, tesbih nameleri evrenin tesbihleri ile birle�mi�,
bunun sonucu olarak O'nun tesbih c�mlelerini da�lar ve ku�lar tekrar eder olmu�tu. ��nk� O'nun
varl�� ile evrenin varolu�u aras�nda bir ba�kal�k, bir engel kalmam��t�. Bu b�yledir. T�m
varl�klar y�ce Allah ile ortak bir ili�ki kurduklar� zaman canl� t�rleri aras�nda, hatta cans�z
varl�klar ile canl�lar aras�ndaki farkl�l�klar ortadan kalkar, b�t�n varl�klar y�ce Allah'�n sundu�u
dolays�z ve tek �zde bulu�ur. Bu ortak �z, daha �nce farkl�l�klar�n ve benzemezliklerin perdesi
alt�nda sakl� idi. Fakat y�ce Allah'a y�nelen ortak tesbihlerde bu �z�n, varl�k t�rleri aras�nda
ileti�im kurdu�u, onlar� ortak bir melodinin titre�imlerinde bulu�turdu�u g�r�l�r. Bu �ylesine
y�ce bir ar�nma, safla�ma ve ��a d�n��me derecesindedir ki, insan bu d�zeye ancak y�ce
Allah'�n �zel ba�� sayesinde t�rmanabilir. Y�ce Allah, bu d�zeye y�kseltti�i kullar�n maddi
varl�k perdesini aradan kald�r�r, onu il�hi �z�ne d�n��t�rerek t�m evrenle b�t�nle�mesini sa�lar,
evrendeki herkesle ve her �ey ile dolays�z ve engelsiz bir ileti�im kurar. ��te Hz. Davud'un,
Rabb'ini �ven, il�hi okuyan yan�k sesi etrafa da��l�nca da�lar ve ku�lar bu kutsal nameleri
tekrarl�yor; evren, �z�ne sinen ve ortaks�z yarat�c�ya y�neltilen bu �vg�lerin muhte�em korosuna
kat�l�yordu.”61.
56 16. Nahl, 81-82; 31. Lokm�n, 10.
57 50. K�f, 7.
58 50. K�f, 8. Ayr�ca bkz.: 78. Nebe’, 6-7; 79. N�zi�t, 32; 88. G��iye, 10-19.
59 34. Sebe’, 10-11.
60 Yaz�r, age, c.6, 353-354.
61 Kutub, age, c. 12, 109-110.

f) Hayvanlar
Kur’an’a ��yle bir bakt��m�zda, eko sistemin �nemli �yeleri olan hayvanlara verilen �nem
hemen fark edilir. Richard Foltz, Kur’an’�n hayvanlara bak�� a��s�n�n di�er semavi dinilere g�re
daha olumlu ve sa�l�kl� oldu�unu belirtir62. Kur’an’�n baz� surelerinin �e�itli hayvan adlar�n�
ta��d�� g�r�lmektedir: Bakara (�nek), Nahl (Ar�), Ankebut (�r�mcek), Neml (Kar�nca). Ayr�ca,
Kur’an’�n �e�itli yerlerinde, �e�itli hayvanlardan bahsedilmektedir. �rne�in K�pek 17, Maymun
16, Domuz 15, Y�lan 14, Koyun13, Deve 12, �k�z ve �nek 11, At 10 , Kat�r 9, E�ek 8, Kurt 7, Ar� (6) Kar�nca 5, �r�mcek 4, Sivrisinek, 3 ve Sinek ise 2 defa Kur’an’da isim olarak
zikredildi�i g�r�lmektedir.
Kur’an’�n hayvanlarla ilgili dikkat �ekici bir ifadesi de, hayvanlar�n da bizler gibi “�mmet”
olduklar�n�n ifade edilmesidir. �sl�mi gelenek ve kaynaklarda �zel ve �nemli bir kavram olan
“�mmet”in hayvanlar i�in de kullan�lmas� ger�ekten dikkat �ekicidir:
“Yery�z�nde y�r�yen hi�bir hayvan ve iki kanad�yla u�an hi� bir ku� yoktur ki,
onlar da sizin gibi birer �mmet olmas�nlar. Biz Kitabta hi� bir �eyi eksik
b�rakmam��zd�r. Sonra onlar Rablerinin huzuruna toplanacakt�r”63.
Yaz�r’a g�re, bu ayet “Allah Te�l�'n�n delillerinin g�c�n� anlamak i�in, di�er hayvanlar�n
yarat�l��lar�nda ve hayat tarzlar�nda insanlar�n istifade edece�i pek �ok s�rlar bulundu�unu
hat�rlatmakt�r”. Bunun anlam� ise hayvanlar da t�pk� insanlar gibi, “ba�lang��ta topraktan
yarat�lm��, bir hayat tarz�na mazhar edilmi�, bir nizam alt�na al�nm��;
R�zklar�, ecelleri bi�ilmi�, takdir edilmi� zamana kadar yer i�er, g�das�n� al�r; sizin gibi birbirine
�e�itli �ekiller i�inde bir benze�me ve cinsiyet ta��r; sizin gibi toplan�r, birbirleriyle tan��r,
yana��r veya ka�ar, kokla��r veya d��r; sizin gibi birbirinden do�ar, �rer; Sizin gibi bir
as�ldan ��kar, �o�al�r, �e�itlenir. Yaratan�n kudreti, h�km� ve tesiriyle tekden ��kan bu
�e�itlenme ve ayr��ma i�inde hepsi sizin gibi bir hayvan� hayat ya�ayan �e�itli b�l�kler ve farkl�
s�n�flard�r. Yerde s�r�nenleri, havada u�anlar� ile, her �e�it size, bir benzeme y�n�n� i�ererek,
hepsi sizin denginizdir. Siz de s�n�flar�n�z ve �e�itli �zelliklerinizle onlar�n bir benzerisiniz; hepsi,
il�h� takdir ve Allah'�n tedbiri dairesinde �zel nizamlar ve h�kmedici kanunlar alt�na konulmu�
korunan haller, kurala ba�l� i�ler, g�r�nen ve y�r�yen hususlar sizin gibi birer �mmet ve
bundan dolay� size birer ibret dersidirler. Hepsi asl� yarat�l��lar� ve varl�k nizamlar�yle il�h�
kudretin birer deliller manzumesi ve hikmet kitab�n�n �yetleridirler. (…) B�t�n hayvanlar�n
62 Foltz, Richard, they Are Communities Like You: Animals in Islamic Traditionand Muslim
Culture, (New York: 2005) bas�l�yor.
63 6. En’am, 38.
b�yle birer �yet oldu�unu anlamayan ve benzerliklerden sonu� ��karmaya �al��mayanlara ne
kadar �yetler indirilse bo�tur.”64.
Kur’an, ilk muhataplar� olan Araplar�n en iyi tan�d�klar� ve g�nl�k hayatlar�n�n ayr�lmaz bir
par�as� olan deveye dikkatle bakmalar�n� ister: “(�nsanlar) devenin nas�l yarat�ld��na,
bakmazlar m�? Arkas�ndan da, “g��n nas�l y�kseltildi�ine, da�lar�n nas�l dikildi�ine ve
yery�z�n�n t�pk� bir hal� gibi nas�l yay�ld��na” bakmalar� istenir.2 Kur’an’�n ilk muhataplar�
elbette ki develerini, b�t�n derinli�i ile g�kleri ve ��l�n lahuti ortam�nda ihti�amla y�kselen
da�lar� g�r�yorlard�. Ancak Kur’an �srarla ve s�k s�k t�m tabiata ve i�indekilere yeni bir g�zle
bak�lmas�n� istiyordu. Konumuz olan hayvanlar s�z konusu oldu�unda, bu “m�barek” varl�klar�n
sadece faydac� bir bak�� a��s�yla de�il, ayn� zamanda Yarat�c�n�n varl��na i�aret eden ve O’nu
g�steren i�aretler (�yet) olarak g�r�lmesini ister. Yine bunlarla olan ili�ikler s�z konusu
oldu�unda “Allah boyutu” hi�bir zaman g�z ard� edilemez.
Yaz�r M�’min�n suresinin 21. ayetini yorumlarken: “Sizin i�in hayvanlarda da muhakkak
bir ibret vard�r. O a�a�ta ve bah�eler de hep birer ibret oldu�u gibi hayvanlarda ve �zellikle en
�ok faydalan�lan en'�m, yani koyun, ke�i, s��r ve deve cinsinde de bir ibret vard�r ki, bundan
habersiz olanlar o hayvanlar gibi ve belki daha �a�k�nd�rlar. Size onlar�n kar�nlar�ndakinden
i�iririz. Kan ile g�bre aras�ndan bembeyaz ve tertemiz s�t ��kar, i�ilir; bir k�r tabiatla bu nas�l
se�ilir. Sizin i�in onlarda bir�ok faydalar da vard�r ki, bak�p g�zetmek �art�yla faydalan�rs�n�z ve
onlardan yersiniz. Meyvelerinden ve mahsullerinden faydaland��n�z gibi, kendilerinden de
faydalan�r ve etlerinden yersiniz ve onlar�n �zerine ve gemi �zerine y�klenir ta��n�rs�n�z. Yine
en'�m i�inde s��r ve mandaya da y�k �ektirilir. Fakat gemi gibi �zerine y�k vurulan develerdir.
Onun i�in Arap �airleri develere "kara gemileri" demi�lerdir ki, bizim trenlere kara vapuru
dememiz gibidir. G�r�l�yor ki, yarat�l��taki bu faydal� �eyler hat�rlat�l�rken insan yap�s� olarak
im�l edilen gemi hemen a�a��da getirilivermi� ve bu �ekilde "Sizi ve yapmakta olduklar�n�z�
Allah yaratt�."65 �yetine g�re insan�n yapt�� eylerin bile Allah'�n yarat�� oldu�una dikkat
�ekildi�i gibi, bununla kazan� bereketini y�kselten ve insan toplumunun terbiye ve kurtulu�una
kaynak olan peygamberlik nimetine kar�� k�fredenlerin ileride gelecek olan k�ssalar�na bir giri�
yap�lm��t�r.”66
Bug�n hayvanlar�n yok edilmesi ve nesillerin t�kenmesindeki en b�y�k etkenin,
hayvanlar�n insana yararlar� d��nda bir de�erleri olmad�� ve onlar�n bir canl� makineden ba�ka
64 Yaz�r, age, c.3, 418.
65 37. S�ff�t, 96.
66 Yaz�r, age, c. 5, 521.
bir �ey olmad�klar�yla ilgili faydac� g�r�� oldu�una i�aret etmi�tik. Ancak Kur’ani bak�� a��s�
onlara �ok farkl� bir konum vermekte ve hayvanlar�n da t�pk� insanlar gibi bir �mmet olduklar�67
ve Allah taraf�ndan yarat�ld�klar�n� a��klamaktad�r. B�ylece hayvanlar�n yarat�lmas�ndaki tek
sebep sadece insanlara sa�lad�klar� fayda ile �l��lemez. Onlar d�nyadaki dengenin bir unsuru
olarak yarat�lm��t�r. Bu a��dan da insandan farkl� bir varl�k d�zeyleri vard�r. Hatta insanlar yok
iken, hayvanlar vard�. Bununla beraber, insan elbette ki hayvanlardan yararlanacakt�r. Bu kadar
say�s�z hayvanlar� ve bunlar�n tabi oldu�u kanunlar� Allah’�n yaratmas�ndaki hikmet, hi�
��phesiz insan hayat�n�n s�reklili�ini ve g�zelli�ini sa�lamak, do�ay� ya�anabilir, sevilebilir ve
ibret al�nabilir bir ya�am yeri k�lmakt�r.
Kur’an inek ve davarlardan (koyun, ke�i vb.) bahsederken, �ncelikle bunlar�n Allah
taraf�ndan yarat�ld�� ve bu nedenle O’nun varl�� i�en bir kan�t oldu�unu belirtir. Bu nedenle
Hz. Peygamber, kendisinden mucize isteyenlere bir kez daha etraflar�ndaki �leme; g�klere ve
yere bakmalar�n�, etraflar�ndaki hayvanlara dikkatle bakmalar�n� �nerir. Yeri bizlere be�ik yapan,
orada bizler i�in yollar ve ge�itler a�an; g�kten de bizlere ya�mur indiren Allah, “o su ile t�rl�
t�rl� bitkilerden �iftler ��kard��n�” ancak bu bitkilerden "Hem siz yiyin, hem davarlar�n�z�
otlat�n! demektedir68. B�ylece, tabiattan faydalanmada hayvanlar�n da haklar�n�n oldu�u ve
insan�n bunu g�rmezden gelemeyece�i a��k�a ifade edilmektedir69.
Kur’an’da bu hususa pek �ok yerde dikkat �ekmektedir:
(Allah), “G�kten ya�mur indirir. Hem i�ece�iniz su ondan olu�ur, hem de hayvanlar�n�z�
i�inde otlatt��n�z ot ve a�a�lar! “Do�rusu davarlarda da size deliller vard�r: Zira size onlar�n
kar�nlar�ndaki i�kembe ile kan aras�ndan, halis bir s�t i�iriyoruz ki i�enlerin bo�az�ndan �fiyetle
ge�er” 70
“Allah davarlar� da yaratt�. Bunlarda sizi so�uktan koruyan (deri, y�n, k�l gibi) maddeler
ve bir�ok faydalar vard�r. Hem onlar�n etlerini ve �r�nlerini de yersiniz. Onlar� ak�amleyin
a��llar�na getirir, sabahleyin otlaklara g�t�r�rken bamba�ka bir zevk al�rs�n�z! Bunlar
y�klerinizi ta��rlar; �yle uzak diyarlara kadar g�t�r�rler ki, onlar olmaks�z�n, son derece zahmet
ve me�akkat �ekmeden varamazd�n�z oralara.Ger�ekten, bunlar� size �made k�lan Rabbiniz pek
�efkatlidir, rahmet ve ihsan� boldur”71.
67 6. En’am, 38.
68 20. T�h�, 53-54.
69 16.Nahl, 10.
70 16. Nahl, 66; 23. M�’min�n, 21.
71 16. Nahl, 5–7. Ayr�ca bkz.: 25. Furk�n, 48:49; 40. M�’min, 79-80;6. En’am, 142.
Allah, insanlar�n nank�rl��nden �ikayet ederken: “Ellerimizle yapt��m�z eserlerden
kendileri i�in uysal, evcil hayvanlar yaratt�k da onlara m�lik bulunuyorlar. Onlar� emirlerine
�made k�ld�k. Onlardan hem binek edinir, hem de yerler, Onlardan i�ecekler elde ederler, daha
nice menfaatlerinden yararlan�rlar. Hal� ��kretmezler mi72? diye yak�n�r. Asl�nda Allah’�n bu
m�barek hayvanlar� insanlara yard�mc� olarak vermesi kar��s�nda istedi�i �ey �ok basittir ve
herkes yapabilir: O’nu hat�rlamak ve O’na te�ekk�r etmek gerekti�i ayette vurgulanmaktad�r:
“Bunlar� bizim hizmetimize veren Allah y�celer y�cesidir, her t�rl� eksiklikten m�nezzehtir. O
l�tfetmeseydi biz buna g�� yetiremezdik. Muhakkak ki biz sonunda Rabbimize d�nece�iz”73.
Yine “Hem binmeniz, hem de zinet olsun diye atlar, kat�rlar, merkepler yaratt�. Hem sizin
bilemeyece�iniz daha neler neler yaratacak!”74 ifadesi ile atlara dikkat �ekilmektedir. Atlar o
kadar asil ve �nemli bir varl�kt�r ki Allah bizzat atlar �zerine yemin eder: “Gazilerin nefes nefese
ko�an, Ko�arken t�rnaklar�yla k�v�lc�mlar sa�an, Sabah erkenden bask�n basan, O esnada tozu
dumana katan, Derken d��man kuvvetinin ortas�na dalan atlar�na yemin ederim ki…”75.
Kur’an, sundu�u tarihi bir kesitle bu hayvanlar�n bile bizlere Allah’� hat�rlatmas�
gerekti�ini Hz. S�leyman ba�lam�nda �u �ekilde belirtir: “Hani bir g�n ikindi vakti ona,
durdu�unda sakin, ko�tu�u zaman ise s�ratli safkan ko�u atlar� g�sterilmi�ti. Onlarla ilgilenip
“Ben Rabbimi hat�rlatt�klar� i�in g�zel �eyleri severim.” dedi ve onlar g�zden kayboluncaya dek
onlar� seyredip durdu. Sonra: “Onlar� tekrar bana getirin!” deyip bacaklar�n� ve boyunlar�n�
s�vazlamaya ba�lad�”76.
Kur’�n’�n 27. suresinin ad� neml, yani “kar�ncalar” demektir. Ad�n� ayn� surenin 18.
ayetinden ge�en neml kelimesinden almaktad�r: “Derken Kar�nca vadisine geldiklerinde, onlar�
g�ren bir kar�nca: “Ey kar�ncalar, haydin yuvalar�n�za girin. S�leyman ve ordular�, sizi fark
etmeyerek ezip �i�nemesinler!” diye seslendi. Onun sesini i�iten S�leyman tebess�m ederek: “Ya
Rabb�!” dedi, “beni nefsime �yle h�kim k�l ki gerek bana, gerek ebeveynime ihsan etti�in
nimetlere ��kredeyim, Seni raz� edecek g�zel ve makbul i�ler yapabileyim. Bir de l�tfedip beni
hay�rl� kullar�n aras�na d�hil eyle!”77.
Bu ayette Hz. S�leyman’�n hik�yesi anlat�l�rken kar�ncalar�n birbirileriyle ve insanlarla
olan ileti�imlerine i�aret edilmektedir. Dahas� Kar�nca yuvalar� ar�n�n yuvalar� gibi ince
hesaplara g�re d�zenlenir. Orad� herkesin g�revi bellidir. �st�n bir ak�l, �st�n bir anlay��
72 36. Y�s�n, 71-73.
73 43. Zuhruf, 12–13.
74 16. Nahl, 8.
75 100. �diy�t, 1-5.
76 38. S�d, 32-33.
77 27. Neml, 18–19.
verilmesine ra�men insanlar �o�u zaman bu i� b�l�m�n�n bir benzerini yapmaktan aciz kal�rlar.
Anlat�ld��na g�re, Hz. S�leyman'�n ku�lardan ve cinlerden olu�an ordusu ile ilerliyordu.
B�ylece kar�ncalar� bol olan bir vadiye geliyorlar. Bu �yle kar�ncas� bol bir vadidir ki, Kur'an
oraya kar�nca vadisi ad�n� veriyor. Vadiye yay�lan kar�ncalar�n ba��nda bulunan onlar�n
disiplininden ve korunmas�ndan sorumlu olan bir kar�nca di�er kar�ncalara, �zel ileti�im ve
haberle�me yoluyla aralar�nda ge�erli olan dille seslendi. "Ey kar�ncalar yuvalar�n�za giriniz ki,
Hz. S�leyman ve ordular� fark�nda olmadan sizi �i�nemesinler. Ayaklar� alt�nda ezmesinler”.
Hz. S�leyman kar�ncan�n s�ylediklerini anlad�. Tebess�m etti. S�yledi�i s�zlerin anlam�na
sevinip i�i a��ld�. Cezay� geciktirmeyen b�y�k bir adam�n, cezas�ndan kurtulmaya �al��an k��k
birinin �abas�na sevindi�i gibi o da sevindi. Bu s�zleri arac�s�z anlad�� i�inde �ok huzurluydu.
��nk� bu Allah'�n kendisine verdi�i bir nimetti. Bu nimet sayesinde insanlara kapal� olan,
aralar�na engeller konan, d�nyalarla ileti�im kesikli�i nedeniyle bundan yoksundu. Ayr�ca bir
kar�ncan�n b�yle bir anlay��a sahip olmas� ve di�er kar�ncalar�n onun s�z�n� dinleyip itaat
etmeleri de Hz. S�leyman'�n g�nl�n� ferahlatm��t�. Zira bu hayret verici, ilgin� bir olayd�.
Kur’an, bir�ok ayette ku�lardan da bahsetti�i g�r�l�r. Allah�n varl�� i�in Hz. Peygamberden
mucize isteyenlere Kur’an hayretle “�stlerinde ku�lar�n saf saf dizilip kanatlar�n� a��p yumarak
dola�malar�n� hi� g�rm�yorlar m�? Diye sorar ve ekler “Onlar� havada Rahman’dan ba�ka
tutan yoktur. O elbette her �eyi g�r�r”78. B�ylece yaban ve ev hayat�m�zda vazge�ilmez bir yeri
olan ku�lar�n asl�nda bizler gibi bir topluluk oldu�u da ayr�ca vurgulan�r: “Hem yerde hareket eden
hi� bir canl�, kanatlar�yla u�an hi� bir ku� t�r� yoktur ki sizin gibi birer toplum te�kil
etmesinler”79.
Kutub, bu ayetten hareketle, “Ku�lar�n, hayvanlar�n ve b�ceklerin kendi aralar�nda
anla�malar�n� sa�layan �zel dilleri ve koruma ara�lar�” oldu�unu ifade eder: “Bunlar�n birer
canl�lar toplulu�u olmalar�, yap�mlar�n� d�zenleyen, belirlenmi� ba�lar� bulunmalar�n� ve kendi
aralar�nda anla�malar�n� sa�layan ara�lar�n olmas�n� gerektirmektedir. Bu t�r nitelikler ise pek
�ok ku�lar�n, hayvanlar�n ve b�ceklerin hayatlar�nda g�zlenebilmektedir. Bu alanlarla ilgilenen
bilginler, kesin ve de�i�mez h�k�mler olarak de�il, tahmin ve varsay�m yolu ile hayvanlar�n
kendi aralar�ndaki anla�ma ara�lar�n� ve dillerini anlamak i�in �aba sarf ediyorlar. Y�ce Allah'�n
Hz. S�leyman'a ku�dilini ��retmesine gelince, bu ona mahsus bir �zellik olup insanlardan
al��ageldikleri �eylerden farkl� mucizev� bir yol ile ger�ekle�mi�tir. Yoksa Hz. S�leyman
78 67. M�lk, 19.
79 6. En’am, 38.
bug�nk� bilginlerin ve uzmanlar�n �abas�na benzer bir �al��ma ile talimin ve g�zlem metodunu
kullanarak, ku�lar�n ve ba�ka varl�klar�n dillerini anlamak i�in �zel bir �aba harcam�� ve �al��ma
yapm�� de�ildir”80.
Yine Kur’an, bir zamanlar�n en g��l� ordular�n� ma�lup eden bir topluluk olarak da ku�lardan
bahseder81. Dahas� eski Peygamberlerden bahsederken, �lem-insan ili�kisiyle ilgili �nemli ipu�lar� da sunar.
Kur’an bir ba�ka vesile ile Allah’�n �lemlerin rabbi olarak “da�lar� ve ku�lar�” da Hz. Davud’un
emrine verdi�ini belirtmektedir. Bundaki ama�ta Hz. Davud’un i�li yakar��na da�lar�n ve ku�lar�n
e�lik etmesidir. Burada bir kez daha “yarat�lan t�m varl�klar�n Alllah’� and�� ve O’na ibadet etti�i”
g�r�lmektedir. “Da�lar� ve ku�lar� Davud’un emrine verdik. Onunla beraber takdis ve ibadet
ederlerdi. Biz diledi�imiz her �eyi yapma kudretine sahibiz”82
Ba�ka bir �yette ise Hz. Davud’a verilen bu yetene�in “Allah taraf�ndan bir imtiyaz”
oldu�u belirtilerek: “Ey da�lar! Ey ku�lar! Onunla beraber tesbih edin, �evke gelip Allah’�n
y�celi�ini terenn�m edin.” denildi�i vurgulanmaktad�r. Di�er bir ayette ise “Biz sabah ak�am
kendisiyle zikir ve ibadet etmeleri i�in da�lar�, toplu haldeki ku�lar� onun hizmetine vermi�tik.
Her biri onun �hengine kat�l�r, beraber zikrederlerdi” denilmektedir83.
Araplar�n g�ndelik hayatlar�nda en �ok ha�ir-ne�ir olduklar� hayvan�n deve oldu�u
s�ylenebilir. Bunu klasik Arap �iirinde ve k�lt�r�nde oldu�u kadar �a�da� Arap k�lt�r�nde
g�rmek m�mk�nd�r. Araplar�n b�y�k atas� Hz. �brahim’den bu yana devenin nas�l bir �neme
sahip oldu�u �u ayette g�r�lebilir:
“Biz vaktiyle �br�him’e Beytullah�n yerini belirledi�imiz zaman: “Sak�n Bana hi� bir �eyi
ortak ko�ma ve Ben’im M�bedimi tavaf ederken, k�yamda, r�k�da veya secdede olarak ibadet
edenler i�in tertemiz tut!” Hem b�t�n insanlar� hacca d�vet et ki gerek yaya, gerek uzak
yollardan gelen yorgun arg�n develer �zerinde sana gelsinler”84.
Devenin Araplar�n hayat�ndaki �neminden olsa gerek Kur’an daha ilk ayetlerinde Araplar�
devenin yarat�l��na dikkat etmelerini ve ondan Allah’�n varl�� i�in kan�tlar g�rmelerini ister. “O
k�firler bak�p d��nmezler mi: (Mesela) deve nas�l yarat�lm��85?
80 Kutub, age, c. 11, 129-130.
81 105. F�l, 1-3.
82 21. Enbiy�’, 79. Ayr�ca bkz.: 34. Sebe’, 10; 38. S�d18-19)
83 38. S�d, 18-19.
84 22. Hac, 26-28.
85 88. G��iye, 17. Devenin ad� ge�en di�er baz� ayetler i�in bkz.: 22. Hacc, 36 –37; 26.
�uar�’, 157.

g) Yarat�lanlar Allah’�n �nsan’a bir Emanetidir
Daha �nce de i�aret edildi�i gibi, Kur’an’�n ortaya koydu�u �evre anlay��n�n temeli,
insan d�hil b�t�n mahl�kat�n (canl�-cans�z) Allah taraf�ndan yarat�ld�� esas�na dayan�r. G�kleri
ve yeri ile t�m alemi yaratan Allah, insan� da “bal��ktan yaratm��” sonra [insan i�in] bir �m�r
tayin etmi�tir.86 Bu anlay��ta insan-tabiat iki ayr� ve birbirine yabanc� unsur de�il, ayn� Yarat�c�
taraf�ndan yarat�lm�� “topluluklar (�mmet)d�r.”87 �nsanla tabiat aras�ndaki farkl�l�k bir derece
farkl�l�� olup, insan�n tabiat� ve tabiattaki mahl�kat� istedi�i gibi kullanmas�n� de�il, aksine belli
bir sorumluluk duygusuyla ve israf etmeden kullanmas�n� gerektirir. Allah’�n “her �eyi bir �l��ye
g�re yaratt��”88 g�z �n�ne al�n�rsa, bu �l��ye dikkat etme ve onu bozmama g�revinin insana
d��t�� g�r�lmektedir.
Kur’an’�n, tabiat�n yarat�l��ndaki teleolojik, nizaml� ve maksatl� yap�s�na s�k s�k yapt��
vurguyu hat�rlatan �smail R. Faruki’nin �u tespitleri insan-tabiat ili�kisini �ok g�zel
�zetlemektedir: Evvela, tabiat insan�n de�il, Allah’�n m�lk�d�r. �kincisi, tabiat nizam� onda (belli
kurallar d�hilinde) istedi�i de�i�iklikleri yapabilen insan�n emrindedir. Tabiat uysal bir mahiyette
yarat�lm��t�r. ��nc�s�, insan�n tabiattan yararlanmas�nda ve onu kullanmas�nda ahlaki
davranma zorunlulu�u vard�r. D�rd�nc�s�, �sl�m, insandan, tabii bilimleri ve tabiat�n genel
d�zen ve g�zelli�ini olu�turan kanunlar� ara�t�rmas�n� ve onlar� anlamas�n� ister.89 T�m
bunlardan dolay�, g�klere, yere ve da�lara teklif edilen, fakat onlar�n y�klenmekten �ekindikleri
ve korktuklar� “emanet” insana y�klenmi�tir.90 Dahas�, yery�z�n� insano�luna “hizmete haz�r,
uysal bir binek gibi k�lan da Allah; bizlere kendisinin takdir etti�i r�z�klardan yiyip, istifade
etmemizi belirtirken, “�l�mden sonra dirilip O’nun huzuruna ��kaca��n�z� da bilin”91 diyerek
sorumlulu�umuzu ve yapt��m�z her �eyin hesab�n� verece�imizi de a��k ve net olarak
belirtmektedir.
Bu a��dan bak�l�nca, �slami D�nya G�r��n�n, Allah’�n yaratt�� ve kendi varl��n�n
ayetleri olarak bildirdi�i ekolojik dengeleri, tabiattaki nizam, intizam ve d�zeni bozan ve yok
eden bir halifelik anlay��n� onaylamad�� g�r�lmektedir. Zira halife demek, vekil demektir.
86 6.En’am, 1-2.
87 6.En’am:38.
88 54.Kamer: 49.
89 Serdar, Ziya�ddin. Hilal Do�arken, �eviri: �. Yal��n, (�stanbul: �nsan Yay�nlar�, 1994) ss. 213-249.
90 33.Ahzab: 72.
91 67.M�lk, 15.
Bunun anlam� ise, insan�n Allah’�n yery�z�nden sorumlu tuttu�u, yery�z�n�n sorumluluk ve
korunmas�n� ona b�rakt�� tek varl�kt�r. Bu vekil, bu �lemi belli bir d�zen, denge ve ahenkle
yaratan Zat’�n emanetine ihanet edemez. Bu d�zeni ve ahengi bozdu�u ve tahrip etti�i anda art�k
o k�t� bir vekil olarak an�lacakt�r.
�sl�m, Allah’�n nimeti, l�tfu ve emaneti olarak g�rd�� tabiattan faydalan�lmas�na izin
verir, ama bu faydalanma gereksiz (keyf�) kullan�m� icap ettirmez. Zira �slam’�n temel
��retilerinden birisi ahiret inanc�d�r. Buna g�re t�m insanlar �lemlerin Rabbinin b�y�k
huzurunda toplan�rlar; iyi-k�t� hayatlar�n�n hesab�n� veririler. �nan�l� ve duyarl� M�sl�man birey,
sadece insanlara de�il, b�t�n mahl�kata yapt�klar�ndan sorumlu oldu�unu ve bunlardan dolay�
bir g�n hesaba �ekilece�ini hi�bir zaman unutamaz. Kur’an’�n �u ayeti bu konuda t�m
M�sl�manlar� uyarmaktad�r: “Kim zerre kadar iyilik yapm��sa onu g�r�r. Kim de zerre kadar
k�t�l�k yapm��sa onu g�r�r.”92 Hz. Peygamber de "K�yamet g�n� hak sahiplerine haklar�n�
mutlaka eda edeceksiniz. �yle ki kab�� (boynuzsuz) koyun i�in, boynuzlu koyundan k�sas
al�nacak, ta�a (niye bir ba�ka) ta� �zerine y�klenip kald��ndan; adam�n adam� niye
yaralad��ndan sorulacak" buyurarak bizleri uyarm��t�r.93 K�sacas�, halife olan insan, �teki
alemde “emanete” kar�� nas�l davrand�� ve muamele etti�inden hesaba �ekilecektir.
B�ylece M�sl�man, d�nya nimetlerinden yararlan�rken s�n�rs�z ve sorumsuz bir t�ketim
anlay��yla hareket edemez. Aksine o, b�t�n hareketlerini ve t�ketim bi�imlerini �sl�m’�n iktisat
ilkesine dayand�rmak zorundad�r. D�nyadaki kaynaklar�n s�n�rl� oldu�unun her g�n daha iyi
anla��ld��; s�rd�r�lebilir kalk�nma ve ekonomi modellerinin tart��ld�� bir ortamda, Kur’an’�n
her �eyi “Allah’�n bizlere bir nimeti ve l�tfu olarak” sunan anlay��n� daha iyi vurgulamak
gerekti�i a��kt�r.

h) �sraf g�naht�r
Bu a��dan bak�l�nca, Allah’�n t�m nimetlerini takdir etmek ve onlar�n kar��l��nda Allah’a
��kretmek ahlaki bir sorumluluk olarak ortaya ��kmaktad�r. Kur’an’�n israf� yasaklamas�n�n
nedeni de bu ba�lamda daha iyi anla��lmaktad�r. Kur’an, Allah’�n nimetlerini ayet olarak
g�rmeyen/g�remeyen, onlar �zerinde derin derin d��n�p gerekli dersleri ��karmayan; sonu�
olarak da Allah’a te�ekk�r yerine, nank�rl�k eden ve O’nun sundu�u nimetleri hoyrat�a kullanan
kimseleri k�nar. Bu davran�� ortadan kald�rmaya �al��r. Kur’an bu konunun �nemini ��yle
vurgulamaktad�r: “Yiyiniz, i�iniz ama israf etmeyiniz. Zira Allah israf edenleri sevmez”94.
92 99.Zilzal: 7-8.
93 M�slim, Birr 60, (2582); Tirmizi, K�yamet 2, (2422).
94 7. A’r�f, 31.
Nimetlerin israf edilmesi, Allah’�n sevgisinden mahrumiyetle kar��lanmakta; “yak�nlar�na,
yoksula, yolda kalm��a hakk�n� vererek” yard�m etmek emredilirken, “sak�n sa��p savurma”
denilerek “savurganlar�n �eytanlar�n karde�leri” oldu�una dikkat �ekilmektedir95.
�sraf, sadece do�al kaynaklar�n bilin�sizce t�ketilmesi de�il, ayn� zamanda t�m bu
nimetlerin yarat�c�s� ve sahibi olan Allah’a kar�� da bir sayg�s�zl�kt�r. Bu nedenle �slam’a g�re
yeme-i�me helal, ancak israf haramd�r. Savurganl�k ve a��r� t�ketim sadece bizleri de�il, gelecek
nesilleri de etkileyecektir. Ayr�ca “��phesiz, Biz her �eyi bir �l��ye g�re yaratm��zd�r”96
buyruldu�u g�z �n�ne al�n�rsa, bu �l��ye dikkat etme ve onu bozmama g�revinin insana
d��t�� g�r�lmektedir.
Modern �evre anlay�� ve bilincinin en temel ilkelerinden birinin do�al kaynaklar� israf
etmeme, do�al niteli�ini bozmama, yeniden kullanma, s�rd�r�lebilirlik oldu�u d��n�l�rse,
Kur’an’�n etraf�m�zdaki varl�klarla ilgili olarak “ayet, nimet, ��k�r ve israf etmeme”
ba�lam�ndaki vurgusunun anlam� daha iyi anla��lmaktad�r. Kur’an’�n �izdi�i insan�n davran��
modeline bak�ld��nda, etraf�ndaki varl�k �lemini, O’nun varl��n�n delili olarak g�ren; bu
nimetlere kar�� ahl�k� bir tutumla te�ekk�r eden ve bu nimetlerin kullan�m�nda her t�rl� a��r�l�k,
keyfilik ve savurganl�ktan ka��nan bir insan tipolojisi kar��m�za ��kmaktad�r.
Sonu�
Kur’an indi�i toplumun �ncelikle kendisi ve �lemle ilgili kavray��n� k�kten
de�i�tirmi�tir. Tevhid merkezli yeni bir �lem ve insan modeli olu�turmu�tur. �slam’�n �z ve
temelini ifade eden kavram temel kavram Tevhid, yani Allah’�n birli�i, kavram�d�r. Allah’�n
birli�i insanl��n ve tabiat�n birli�inde de kendini g�stermektedir.
B�t�n k�inat Allah taraf�ndan yarat�lm��t�r. G�kleri g�ne�, ay ve y�ld�zlarla; yery�z�n�
�i�ekler, a�a�lar, ba�lar, bah�eler ve �e�itli hayvan t�rleriyle s�sleyen Allah’t�r. Yery�z�nde
sular� ak�tan, g�kleri (direksiz) tutan, ya�murlar� ya�d�ran, gece ve g�nd�z aras�ndaki s�n�r�
koruyan yine Allah’t�r. K�inat b�t�n zenginli�i ve canl�l��yla Allah’�n, yani k�inat�n
yarat�c�s�n�n eseri ve sanat�d�r. Bitkileri ve hayvanlar� �ift olarak yaratan ve onlar�n �o�almas�n�
sa�layan da yine Allah’t�r. Allah daha sonra da insano�lunu yaratm��t�r.
Bizler Allah’�n yery�z�ndeki emanet�ileri ve halifeleriyiz. Tabiat�n ve d�nyan�n
efendileri olmad��m�z gibi, d�nya da diledi�imiz gibi tasarruf yapaca��m�z veya
95 17. �sr�’, 26-27.
96 54. Kamer, 49.
yapabilece�imiz bir mal�m�z de�ildir. Tabiat, Allah taraf�ndan yarat�lm��t�r ve Allah’�nd�r.
Tabiattaki her �ey de Allah’�n varl��n�n bir ayeti, yani i�areti ve belgesidir.
Tabiat�n bu kutsal ve manevi boyutuna �srarla dikkatimizi �ekilirken, bunun arkas�ndan da
Allah taraf�ndan yarat�ld��m�z� ve hesap vermek i�in tekrar ona d�nece�imiz vurgulan�r. Bunun
anlam�: B�t�n yapt�klar�m�zdan, yani iyi yapt�klar�m�zdan da k�t� yapt�klar�m�zdan da sorumlu
oldu�umuzdur. Halife olan insan, ahiret g�n� emanete kar�� nas�l davrand�� ve muamele
etti�inden hesaba �ekilecektir.
Ahiret g�n� sadece insan-insan ve insan-toplum ba�lam�nda hesap verilmeyecektir. �nsantabiat
ba�lam�nda da inanan insanlar eylemlerini ve davran��lar�n�n hesab�n� verecekleridir.
K�sacas�, her samimi M�sl�man, �evremizi ve i�indeki t�m canl�lar� onlar� yaratan ve bizlere
emanet eden Rabbimiz ad�na sevmek ve korumakla y�k�ml�d�r. Bu kanuni bir y�k�ml�l�kten
daha �ok sevgi temelli ahlaki bir y�k�ml�l�kt�r.
Bu �lem t�pk� Allah’�n emirlerine boyun e�en insan gibi onun emirlerine teslim olan, bu
�lemdeki hayvanlar ise insan topluluklar� gibi bir �mmettir. Bu yeni �lemde her �ey kendisine
mahsus diliyle Allah’� tesbih eder. Dahas� k�inat ve i�indeki her �ey Allah’�n emirleri
do�rultusunda hareket eder. Bu nedenle “tabiat kanunlar� da O’nun iradesinin yerine
getirilmesinden ba�ka bir �ey” de�ildir. B�yle olunca, M�sl�man’�n g�z�nde k�inat, Allah’�n
emri ve fiili sayesinde hareketli, ya�ayan bir tiyatro sahnesine d�n��yordu97.
�sl�m’�n rol�, insan�n nih�� iyili�ini g�zeterek g�kle yer aras�nda bar�� (selam) ve dengeyi
tesis etmektir. Ger�ekli�in hiyerar�ik mahiyeti g�z�n�ne al�nd��nda, do�ald�r ki—bizim ilk ve
son �evremiz olan—‘ihata edici [el-Muhit]’ ile selam i�re olmam�z yak�n �evremiz ile ahenk
i�inde olmam�z�n �n �art�d�r. Biz Allah ile ahenk i�inde ya�amad�k�a kosmosla ahenk i�inde
ya�ayamay�z. �nsan, Allah’�n halifesi olarak kendisine emanet edilen teb’as�na ancak Allah'�n
kendisi �zerindeki h�k�mranl��n� kabul etmek �art�yla h�kmedebilir. O Allah’a
ba�kald�rd��nda, mahl�kat da ona ba�kald�racakt�r98.
97 Faruki, �smail R., Tevhid, Ter.: Dilaver Yard�m, �nsan Yay�nlar�, �stanbul 1987, 69.
98 Chittick ,William C. “Allah Her�eyi �epe�evre Ku�at�r”, Karakalem Dergisi, s. 13, 2004,
<http://karakalem.net/?article=928>

Kaynaklar:
Chittick ,William C. “Allah her�eyi �epe�evre ku�at�r” Karakalem Dergisi, s. 13, 2004.
<http://karakalem.net/?article=928>
Draz, Abdullah, Kur’an’a Giri�, ter. Salih Akdemir, (Ankara: kitabiyat, 2000)
es Sabun� Muhammed Ali, Saf ve t�’l Tefasir, (Tefsirlerin �z�), Ter: S. G�m��–N. Y�lmaz,
(�stanbul: Yeni �afak, 1995).
Faruki, �smail R. Tevhid, ter. Dilaver Yard�m), (�stanbul: �nsan Yay�nlar�, 1987)
Fern, Richard L. Nature, God, and Humanity: Envisioning Ethics of Nature, (Cambridge:
Cambridge University Press, 2002).
Foltz, Richard, they Are Communities Like You: Animals in Islamic Traditionand Muslim
Culture,(New York: 2005) bas�l�yor.
Foltz, Richard, Worldviews, Religion, and the Environment, (Belmont: Wadsworrth, 2003).
Izutsu, Toshihiko. �slam D��ncesi �zerine Makaleler, ter. Dr. Ramazan Ert�rk, (�stanbul:
ANKA, 2001).
Izutsu, Toshihiko, Kur’an’da Allah ve �nsan, ter. S�leyman Ate�, (Ankara: Yeni Ufuklar
Ne�riyat, 1975).
Kutub, Seyyid, Fi Z�lali’l Kur’an (Kur’an’�n g�lgesinde) ter. Hakk� �eng�ler-Emin Sara�-Bekir
Karl��a, (�stanbul: Hikmet yay�nlar�, 1979). http://www2.ikraislam.com sitesindeki S.
Kutub’un tefsiri kullan�ld� ve bas�l� n�shas� ile kar��la�t�r�ld�.
Nasr, Seyyid H�seyin, �nsan ve Tabiat, ter.Nabi Avc�, (�stanbul: ��aret Yay�nlar�, 1988).
Serdar, Ziya�ddin. Hilal Do�arken, �eviri: �. Yal��n, (�stanbul: �nsan Yay�nlar�, 1994.
�eng�l, �dris, Kuran K�ssalar� �zerine, (�zmir: I��k Yay�nlar�, 1994)
Ulut�rk, Veli, Kur’a� Kerim Allah’�� Nas�l Tan�t�yor?, (�zmir: �a�layan A.�., 1985).
Yaz�r, Elmal�l� M. Hamdi, Hak Dini Kur’an Dili, Sadele�tirenler: �. Kara�am, E.
I��k, N. Bolelli, A. Y�cel, (�stanbul: Feza Gazeteceilik A.�.).
http://www2.ikraislam.com sitesindeki E. Hamdi Yaz�r’�n tefsiri kullan�ld� ve bas�l�
n�shas� ile kar��la�t�r�ld�.
Y�ld�r�m Suad, Kur’an-� Hakim ve A��klamal� Meali (�stanbul: I��k yay�nlar�, 2002).

D�zenleyen admin - 08.Ocak.2010 Saat 10:02

Küresel Isınma : K�resel �s�nma ger�ek mi?

Tue, 05 Jan 2010 15:44:32 +0000

Yazar: admin
Konu: K�resel �s�nma ger�ek mi?
G�nderim Zaman�: 05.Ocak.2010 Saat 15:44

http://www.yesilbilgi.org/YESILBILGI/ROPORTAJLAR/ROPORTAJ/GP_569968

İklim Değişikliği : �KL�M DE��KL�� VE SU KAYNAKLARI

Tue, 05 Jan 2010 14:40:56 +0000

Yazar: admin
Konu: �KL�M DE��KL�� VE SU KAYNAKLARI
G�nderim Zaman�: 05.Ocak.2010 Saat 14:40

�KL�M DE��KL�� VE SU KAYNAKLARINA ETK�S�

Zekai �en

Su Vakf� Ba�kan�; �T� ��retim �yesi; Zemzem Sular� Ara�t�rma Merkezi M�ste�ar� ve IPCC �al��ma Grubu �yesi

�ZET

D�nyan�n bir�ok b�lgesinde hem art�� hem de azalma olarak nehir ak�� hacminde meydana gelen g�r�n�r e�ilimler mevcuttur. Bunlar sadece b�lgelerdeki hava s�cakl�� veya ya��lardaki de�i�ikliklerle a��klanamaz. Ancak buzullarda geni� �apl� ve gittik�e artan bir gerileme ve pek �ok b�lgede ilkbahar ile k�� aylar�nda nehir ak��lar�nda zaman i�inde ileriye ve geriye do�ru kaymalar iklimlerde meydana gelen de�i�imlerle a��klanabilmektedir. �klim de�i�iminin, dere ak��lar� ve zemin suyu beslenmesi �zerindeki etkisi her b�lgede ya��larda g�r�len de�i�melere g�re etkisi vard�r. D�nyan�n baz� b�lgelerinde senaryolar aras�nda de�i�imin y�n� tutarl�d�r ama de�i�imin b�y�kl�� tutarl� de�ildir. D�nyan�n baz� b�lgelerinde ise, de�i�imin y�n� belli de�ildir. Kar ya��n�n, su dengesinin halen �nemli bir unsuru oldu�u pek �ok b�lgede, en y�ksek y�zey ak�� hacmi ilkbahar aylar�ndan k��a do�ru kayabilir. Buzullardaki gerileme b�y�k bir ihtimalle devam edecektir ve pek �ok k��k buzul ortadan kaybolabilir. Su kalitesi, genel olarak daha y�ksek su s�cakl��n�n sonucunda bozulmaya u�rayabilir, ancak b�lgesel olarak daha yo�un ak��lar�n etkisi bunu telafi edebilir. Daha d��k ak��lar, su kalitesi bozulmalar�n� artt�racakt�r. �o�u b�lgede, su bask�nlar�n�n (ta�k�n) b�y�kl�� ve s�kl�� artabilir. Pek �ok b�lgede ise d��k ak�� olaylar� azalabilir. N�fus art�� ve ekonomik kalk�nma y�z�nden suya y�nelik talep genel olarak artmaktad�r, fakat baz� �lkelerde d��mektedir. Belediyeler ve sanayiden gelen taleplerin iklim de�i�imi taraf�ndan etkilenmesi pek m�mk�n de�ildir, ancak sulama i�in �ekilen su miktarlar�n� etkileyebilir. �klim de�i�iminin su kaynaklar� �zerindeki etkisi, sadece nehir ak��nda ki hacim, zamanlama (kar erimesi), nitelik ve zemin suyu beslenmesinde meydana gelen de�i�melere ba�l� de�ildir. Ayn� zamanda sistem �zelliklerine, sistemin �zerinde meydana gelen de�i�ken bask�lara, sistem y�netim evrimine ve nihayet iklim de�i�mesine y�nelik tedbirlerin uygulanm�� olmas�na ba�l� olmaktad�r.

�klimle ilgili olmayan de�i�meler, iklimle ilgili olan de�i�melerden �ok daha b�y�k bir etki g�sterebilmektedir. Y�netimsiz sistemlerin en �ok iklimlerde meydana gelen de�i�meler taraf�ndan etkilenmesi m�mk�nd�r. �klimlerdeki de�i�me, ek belirsizlikleri ilave ederek mevcut su kaynaklar�n�n y�netimine meydan okumaktad�r. Ancak, uyarlanabilir (adaptif) kapasiteye (spesifik olarak, entegre su kaynak y�netimini uygulama kabiliyeti), d�nyan�n �e�itli yerlerinde e�it olarak rastlanmaktad�r.

Bu yaz�da, yazar taraf�ndan fazla bir yenilik getirmeden, d�nya iklim degi�ikli�inin su kaynaklar�na olan etkilerini, aktif �yelerinden birisi olarak IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) isimli Birle�mi� Milletlerin D�nya Meteoroloji Te�kilat� ile beraber kurduklar� bir kurulu�un bu konudaki g�r��lerinin T�rk�e literat�re aktar�lmas� yap�lm��t�r.

G�R��

�klim de�i�mesi hidrolojik �evrim, su kaynaklar�, onlar�n yerel-b�lgesel-k�resel y�netimi ve da��t�m� �zerine g�n ge�tik�e daha da fazla etki eder hale gelmektedir. Bu etkiler �ok yava� ve uzun y�llar s�ras�nda ortaya ��kacakt�r ve bunun zararl� sinyallerini insanl�k bug�nden hisseder hale gelmi�tir. Bu sebeple d�nyan�n de�i�ik yerlerinde su kaynaklar�n�n alan ve zaman davran��lar�nda �nceden ya�anmam�� de�i�imler g�r�lmektedir. Bug�nden itibaren her su kayna�� geli�tirilme �al��mas�nda iklim de�i�ikli�i etkileri mutlaka irdelemelidir. K�resel �s�nman�n sonu�lar�na kar�� duydu�umuz kayg�n�n en ba�lang�c�ndan beri, suyun kara, deniz ve hava aras�ndaki �evrim hareketinde meydana gelen de�i�melerin, ekonominin pek �ok sekt�r�nde, toplumda ve �evrede �nemli ve geni� �apl� etkilerin s�rmesi, geni� �evrelerce kabul edilen bir ger�ektir. �rne�in pek �ok kara ve su ekosistemlerin �zellikleri, belirgin bir bi�imde suyun mevcudiyeti ile etkilenmektedir. Sulak alanlar�n ekosistemlerinde, �rmaklar ve akiferlerdeki suyun kalitesi taraf�ndan da etkilenmektedir. Su, insan hayat�n�n ve pek �ok faaliyetlerin ayr�lmaz bir par�as�d�r. Bunun en �arp�c� �rne�i tar�md�r. Ancak sanayi, elektrik �retimi, ula��m ve at�ksu y�netimi i�in de hayati �nem ta��maktad�r. Bununla beraber, temiz suyun mevcudiyeti ekonomik kalk�nmay� da etkiler.

Sonu� olarak, iklim de�i�mesinin hidrolojinin �zerindeki etkisini su �evrimine ve su kaynaklar�n� da insan ve �evre su kullan�m�na odaklayarak inceleyen pek �ok �al��ma yap�lm��t�r. Bunlar�n �o�unlu�u, su dengesinde meydana gelebilen de�i�meler, �rne�in y�l boyunca nehir, �ay, �rmak ve dere ak��lar�nda meydana gelen de�i�iklikler �zerine odaklam��t�r. �al��malar�n daha k��k bir b�l�m�, bu de�i�melerin su kaynaklar� �zerindeki etkisini, �rne�in, bir su haznesinin g�venilirli�i veya sel riski incelemi� bulunmaktad�r. Daha az say�da �al��ma, m�mk�n uyum (adaptasyon) stratejilerini net bir �ekilde irdelemi�tir. Ayn� zamanda su sekt�r�nde iklim de�i�imine uyum i�in ortaya ��kan f�rsatlar ve k�s�tlamalar�n de�erlendirilmesi de g�z �n�nde tutulmal�d�r. Bu de�erlendirmede, yaln�z iklim de�i�mesini �zel olarak inceleyen az say�da �al��madan de�il, bununla beraber su sekt�r�n�n farkl� kesimleri i�indeki genel anlamda de�i�en durumlara uyum sa�lama birikiminden yola ��kmaktad�r.

�lk ba�ta, iklim de�i�mesinin, hidrolojik sistem ve �evrim ile su kaynaklar� �zerine bask� yapan pek �ok unsurdan biri oldu�unu vurgulamak gerekmektedir. De�i�en toprak kullan�m� ve toprak y�netim uygulamalar� (tar�m kimyasallar�n�n kullan�m� gibi) hidrolojik d�zeni de�i�tirmektedir. Sonu� olarak, su kaynaklar� miktar ve kal�tes�nde g�n ge�tik�e k�t�ye gitme meydana gelmektedir. Genel olarak, de�i�en talepler baz� �lkelerde ki�i ba��na talebin d��mesine ra�men, mevcut kaynaklar �zerindeki bask�y� artt�rmaktad�r. Su y�netiminin hedefleri ve s�re�leri de de�i�mektedir.

Pek �ok �lkede, “s�rd�r�lebilir” su y�netimine ve su �evresinin ihtiya�lar�na y�nelik bir hareket ortaya ��kmaktad�r. Mesela, 1992’de d�zenlenen Uluslararas� Su ve �evre Konferans�’nda kabul edilen Dublin Beyanat� (Dublin Statement) su kaynaklar�n�n s�rd�r�lebilir kullan�m�n� �zendirmek ve mevcut kaynaklar�n bozulmas�n� �nlemek amac�yla yay�nlanm��t�. Sa�l�kl� i�me suyuna ula��m, g�da �retimi i�in su, su kaynaklar�n�n fazla kullan�m� ve bundan kaynaklanan �evresel denge bozulmas� ve su kalitesinde meydana gelen d��n nedenleri iklim de�i�ikli�i tesiri alt�nda ara�t�r�lmal�d�r. Bu konular�n kapsam� ve �nemi �lkeden �lkeye de�i�mektedir. 1990’l� y�llar�n son d�neminde, su ile ilgili sorunlar�n ��z�lmesine y�nelik birka� k�resel giri�imde bulunuldu. �klim de�i�mesinin etkileri ve iklim de�i�mesiyle uyum sa�lanmas�, �teki bask�lar ve su sekt�r�nde meydana gelen de�i�imler �er�evesinde de�erlendirilmelidir.

Son on y�l i�inde ve �zellikle �kinci De�erlendirme Raporu’nun yay�nlanmas�ndan sonra (�DR) (Arnell ve di�erleri, 1996: Kaczmarek, 1996; Gleick, 1999), iklim de�i�melerinin hidroloji ve su kaynaklar� �zerinde g�sterdikleri etkiler hakk�nda pek �ok et�t yap�lm��t�r. Baz�lar�, ulusal ara�t�rma programlar�na koordine edilmi� baz�lar� da su y�netim kurulu�lar�nca yapt�r�lm��t�r. Ancak hala pek �ok bo�luk ve bilinmeyen unsur vard�r. Bu yaz�da �o�unlukla, iklim de�i�inin su kaynaklar� �zerindeki etkileri, mevcut yorumlar� ve uyum konusunda at�lacak ad�mlar� de�erlendirmektedir. Bu b�l�m, �DR ard�ndan �� kilit noktada ortaya ��kan �nemli geli�meleri vurgulamaktad�r, yani metodolojik geli�meler, iklim de�i�kenli�i etkisinin gittik�e daha fazla kabul g�rmesi, iklim de�i�melerine uyum sa�lamak i�in sarfedilen ilk �abalar� da irdelemektedir.

�klim de�i�mesinin hidroloji �zerindeki etkileri �o�u zaman genel dola;im modellerinin ��kt� verilerinden ba�layarak, bir hidrolojik modele yap�lan iklim giri�lerdeki de�i�imler i�in senaryolar tan�mlayarak ger�ekle�tirilmektedir. Bu noktadaki �� kilit geli�me (a) hidrolojik etki de�erlendirilmelerine uygun olan senaryolar� �retmek, (b) ger�ek�i hidrolojik modelleri geli�tirmek ve kullanmak ve (c) iklim ile hidrolojik sistemler aras�ndaki ba�lant�lar� ve geri itilim s�recini (feedback) daha iyi anlamaktan ibarettir.

SU SEKT�R�NDE �KL�M DE��MES�NE UYUM

Su y�netimi, risklerin en aza indirilmesini ve de�i�en durumlara (genellikle de�i�en taleplere) uyumu esas almaktad�r. On y�ll�k d�nemler boyunca su sekt�r�nde geni� yelpazeli uyum teknikleri geli�tirilip uygulanmaktad�r. �ok kullan�lan bir s�n�fland�rma sistemi, artan kapasite (�rne�in, baraj, su haznesi veya yap�sal sel �nleme sistemlerinin in�as�), mevcut yap�lar ve sistemler i�in i�letme kurallar�n� de�i�tirme, talep y�netimi ve kurumsal uygulamalar� de�i�tirme gibi yakla��mlar aras�nda ay�r�m yapmaktan ibarettir. �lk iki y�ntem, “arza ba�l�” stratejiler, son iki y�ntem ise “talebe ba�l�” stratejiler olarak adland�r�lmaktad�r. Son birka� y�l i�inde, talebe ba�l� tekniklere kar�� olan ilgi iyice artm��t�r. "D�nya Bankas�" gibi uluslararas� ajanslar ve "K�resel Su Ortakl��" gibi giri�imler, kaynaklar�n daha etkili bir �ekilde y�netilmesi i�in su kaynaklar� y�netimi ve fiyatland�r�lmas� i�in yeni y�ntemleri �zendirmektedir. (Kindler, 2000). Bu �al��malar, b�y�k �l��de iklim de�i�mesinden ba��ms�z olarak y�r�t�lmektedir.

Su y�netim uygulamalar�ndaki de�i�imler, iklim de�i�mesinin su sekt�r�n� nas�l etkileyece�ini hissedilir bir �ekilde g�sterir. Baz� �lkelerdeki su y�neticileri, iklim de�i�mesini �zel ve net bir �ekilde ele almaya ba�lam��t�r. Bunun uygulanmas�nda ba�vurulan y�ntemler hen�z iyi tan�mlanmam��t�r. Hem �lke i�inde hemde �lkeler aras�nda uzun vadeli su kaynak planlamas� i�in y�r�rl�kteki kurumsal d�zenlemeler tam geli�titilememi�tir. Su idarelerinden, d�zenleyeciler taraf�ndan, gelecekteki kaynak ve b�ylece yat�r�m tahminlerini de�erlendirirken, iklim de�i�mesini “g�z �n�nde bulundurmalar�” istenmi�tir. Amerika Birle�ik Devletleri de su idarelerinden, sistemlerinin pek m�mk�n iklim de�i�melerine kar�� zaaf g�sterme imkan�n� incelemelerini istemi�tir.(AWWA, 1997).

Su idarelerinin genel olarak y�netim uygulamalar�n� de�i�tirme veya iklim de�i�mesini bunlara dahil etme kabiliyeti, �lkeler aras�nda b�y�k farkl�l�k g�stermektedir.

�KL�M DE��KL�� VE YA�I�LAR

Ya��lar, mekan ve zaman i�inde, su dengesindeki de�i�kenli�in belli ba�l� kayna��d�r. Ya��larda meydana gelen de�i�meler, hidroloji ve su kaynaklar� i�in �ok �nemli sonu�lar do�urabilir. Belli bir su havzas�nda zaman i�inde meydana gelen hidrolojik de�i�kenlik, g�nl�k, mevsimsel, y�ll�k ve ony�ll�k zaman zarflar� i�inde ya��larda ba�g�steren de�i�kenlik taraf�ndan etkilenmektedir. Sel s�kl��, y�llar aras�nda (y�ldan y�la) ya��larda g�zlenen de�i�kenlikle k�sa vadeli ya�� miktarlar�nda meydana gelen de�i�imler (sa�nak ya�� gibi) taraf�ndan etkilenmektedir. D��k veya kurakl�k d�zeyinde olan y�zey ak��lar�n�n s�kl��, en �ok ya��lar�n mevsimsel da��l�m�nda meydana gelen de�i�imler, y�ldan y�la de�i�kenlik ve uzun kurakl�k d�nemleri taraf�ndan etkilenmektedir.

D�nyan�n �e�itli b�lgelerinde farkl� e�ilimler mevcuttur; �rne�in Kuzey Yar�k�renin orta ve y�ksek enlemlerinde (kutuba yak�n b�lgelerde), �zellikle sonbahar ve k�� aylar�nda bir art�� ve her iki yar�k�rede, tropik ve alt-tropikal b�lgelerde bir azalma mevcuttur.

Bug�nk� iklim modelleri, y�ksek ve orta enlemlerde ve �o�u ekvator b�lgesinde y�ll�k ya��larda iklim de�i�mesinin sonucu olarak ortaya ��kan art��lar�n ve alt-tropik b�lgelerde g�r�nen azalmalar�n sim�lasyonunu yapmaktad�r (Carter ve Hulme, 1999). Ancak d�nyan�n pek �ok geni� co�rafyas�nda, k�resel �s�nmaya ba�l� olan de�i�meler do�al olarak b�y�k bir zaman zarf�n� kapsayan on y�ll�k d�nemlerde meydana gelen de�i�kenlikle k�yasland�� zaman k��k kalmaktad�r. Mevsimsel ya��lardaki de�i�meler, alansal olarak daha da de�i�ken olup, bir b�lgenin klimatolojisinde meydana gelen de�i�melere ba�l�d�r. Genel olarak, kara �zerinde g�zlenen en b�y�k ya�� de�i�meleri (y�zdelik olarak), iklim modelleri aras�nda b�y�k farl�l�klar olmas�na ra�men, kutuba yak�n b�lgelerde, baz� ekvatoryal b�lgelerde ve G�neydo�u Asya’da bulunmaktad�r.

Yak�n zamana kadar �ok az say�da iklim modeli taraf�ndan temsil edilen y�ll�k de�i�kenlikte m�mk�n de�i�meleri yans�tan tahminler yay�nlanm��t�r. Bunlar hem mevcut k�sa d�nem �l��mleri, hem de iklim modellerinin kesin olarak iklim de�i�kenli�inin, g�zlenen e�ilimlerini �retmedi�i kanaatini ortaya koymaktad�r. Son zamanlarda meydana gelen bilimsel geli�meler baz� k�resel iklim modelleri, El Nino gibi etkenleri gittik�e artan �retme yeteneklerini i�ermektedir (Meehl ve Washington, 1996); Y�ll�k de�i�kenlikte ortaya ��kan de�i�melerin de�erlendirilmesinin art�k m�mk�n olabilece�ine i�aret edilmektedir. K�resel �s�nman�n sonucu olarak ger�ekle�en mevsimsel ve y�ll�k ya�� toplamlar�n�n nispi de�i�kenli�inde bir art�� g�r�lmektedir (Hulme ve Jenkins, 1998). Sa�nak ya�� s�kl��nda meydana gelebilecek de�i�melerin �o�unlukla kaba alansal ��z�n�rl�� y�z�nden k�resel iklim modellerinden ��kar�lmas� olduk�a zordur. Ancak, sa�nak ya�� s�kl��n�n genel olarak k�resel �s�nma ile birlikte artaca��na dair i�aretler mevcuttur (Henessy ve di�erleri, 1997; Mc Guffie ve di�erleri, 1999). Bu beyanata duyulan g�ven, k�resel iklim modellerine duyulan g�vene ba�l�d�r. Daha genel bir �ekilde anlatmak gerekirse, genel dola��m modellerini ya�� tahminlerindeki belirsizlik, b�y�k �l��de onun hidrolojik sistemler ile su kaynaklar�n�n �zerindeki etkisinin de�erlendirilmesinde mevcut olan belirsizli�i tayin eder.

Artan s�cakl�klar, ya��lar�n daha k��k bir b�l�m� kar �eklinde olaca�� anlam�na gelebilir. �u s�ralarda kar ya��n�n marjinal oldu�u b�lgelerde kar art�k ya�mayabilir ve bunun hidrolojik rejimler i�in �ok �nemli sonu�lar� mutlaka olacakt�r. Bu tehminler, ya�� b�y�kl��nde meydana gelebilecek m�mk�n de�i�melerden daha az belirsizdir.

�KL�M DE��KL�� VE BUHARLA�MA

Kara y�zeyinden ger�ekle�en buharla�ma, a��k su y�zeylerinden, topraktan, s�� zemin suyundan, bitki �rt�s�nde depolanan sulardan, bitkilerde meydana gelen terlemeden de meydana gelmektedir. Kara y�zeyinden buharla�ma oran�, her �eyden �nce meteorolojik unsurlara ba�l�d�r. Bitki �rt�s� ve toprak �zellikleri ise olayda arac�l�k yaparak mevcut su miktar� taraf�ndan k�s�tlanmaktad�r. �klim de�i�imi hen�z net olarak anla��lmayan ortak bir �ekilde b�t�n bu fakt�rleri etkileme potansiyeline sahiptir. �yice sulanm�� bir kara y�zeyinin, buharla�man�n (potansiyel buharla�ma) �zerindeki belli ba�l� meteorolojik etki unsurlar� �unlard�r.

(a) mevcut enerji miktar� net radyasyon ile karakterize edilmektedir,

(b) havan�n nem i�eri�i (nem, su buhar� i�eri�i ve hava s�cakl��n�n bir i�levidir), ve

(c) y�zeyin �zerinden hava hareket oran� r�zgar h�z�n�n bir i�levidir. Artan s�cakl�k, havan�n su tutma kapasitesini artt�rd�� i�in genellikle artan potansiyel buharla�ma ile sonu�lanmaktad�r. Ba�ka meteorolojik etkilerden meydana gelen de�i�meler, s�cakl�ktaki art�� abartabilir veya dengeleyebilir. Artm�� su buhar i�eri�i ve daha d��k net radyasyonun daha d��k buharla�ma talepleriyle sonu�lanmas� m�mk�nd�r. Ancak, farkl� meteorolojik modellerin nispi �nemi, co�rafik olarak de�i�mektedir. �rne�in, kurakl�k b�lgelerinde potansiyel buharla�ma enerji taraf�ndan g�d�mlenmekte, atmosferik nem i�eri�i taraf�ndan k�s�tlanmaktad�r ve bu y�zden de nem oran�nda meydana gelen de�i�meler nispeten �nemsizdir. Nemli b�lgelerde, atmosferin nem i�eri�i buharla�man�n �nemli bir k�s�tlayac�s�d�r. Bu y�zden nem oran�nda meydana gelen de�i�meler buharla�ma oran�n� �nemli derecede etkilemektedir.

Buharla�ma s�reci etkisinin, temel olarak al�nan iklime de�i�ik etkilerin nispi �nemine ve de�i�imin miktar�na ba�l� oldu�u g�sterilmi�tir. Potansiyel buharla�madaki art��lar�n, b�y�k �l��de daha y�ksek s�cakl��n sonucu olan buhar bas�nc� a�� sonucunda meydana gelen art��lara ba�l� oldu�u ��renilmi�tir.

Bitki �rt�s�, �e�itleri ve �zellikleri buharla�ma olay�nda �ok �nemli rol oynamaktad�r. Ya��n azalmas� b�y�k �l��de bitki �rt�s�n�n t�r�ne de ba�l�d�r. Farkl� bitki �rt�s� t�rleri, farkl� terleme oranlar�na sahiptir. Bununla beraber, farkl� bitki �rt�s� �e�itleri, bitki �zerindeki havada farkl� t�rb�lanslar ortaya ��kar�r ve t�rb�lans artt�k�a buharla�ma da artar. Su havzas�ndaki bitki �rt�s�nde meydana gelen bir de�i�iklik – dolays�z, veya iklim de�i�mesinin sonucunda dolayl� olarak – bu y�zden su havzas�ndaki su dengesini etkeleyebilmektedir.

Bitkilerin, g�zenek (stoma) yoluyla ger�ekle�en terlemesi, atmosferdeki nem ve t�rb�lans enerji taraf�ndan g�d�mlenmesine kar��n bitkiler de terleme olay�n� bir yere kadar g�r�lmektedir. �zellikle suyun k�s�tlayac� bir rol oynad�� durumlarda, pek �ok bitkide g�zenek iletkenli�i, yapra�a yak�n olan buhar bas�n� a�� d��t�k�e artmaktad�r. S�cakl�k y�kselirse veya k�kler i�in daha az su mevcutsa sonu� olarak terleme azal�r. G�zenek iletkenli�indeki k�sa vadeli de�i�imler �zerine, atmosferdaki karbon dioksit (CO₂) konsantrasyonlar�n�n etkisi de eklenmektedir. Azalan CO₂ konsantrasyonlar�, C₂ bitkilerde g�zenek iletkenli�ini azalt�r. Bitkilerin su kullan�m� verimlili�i bu y�zden �nemli derecede artabilir (Morison, 1987). Bunun sonucu olarak, terlemede bir azalma da mevcuttur. Ancak, daha y�ksek CO₂ konsantrasyonlar�, bitkide meydana gelen daha y�ksek bir b�y�me h�z�na ba�l�d�r. Bitkiler daha y�ksek CO₂ konsantrasyonlar�na kendisini ayarlayabilmektedir. CO₂ konsantrasyonlar�n�n 550 ppmv’e artt�r�ld�� zaman toprak alan� birim ba��na d��en su kullan�m�nda hissedilir bir de�i�me ortaya ��karmaz. CO₂ zenginle�mesinin havza �ap�nda buharla�ma �zerindeki etkileri konusunda ise b�y�k bir belirsizlik mevcuttur, fakat anla��lm��t�r ki g�zenek iletkenli�inde azalmalar, ille havza �ap�nda azalm�� buharla�ma ile sonu�lanmaz.

As�l buharla�ma oran�, su mevcudiyet oran� taraf�ndan k�s�tlanmaktad�r. Yaz mevsiminde zemin suyunda meydana gelen bir azalma, buharla�ma taleplerinde ger�ekle�en bir art��a ra�men, yine de herhangi bir havzada meydana gelen buharla�mada azalma ile sonu�lanabilmektedir.

�KL�M DE��KL�� VE TOPRAK NEM�

Toprakta depolanan nem, tar�m i�in hayati �nem ta��y�p, as�l buharla�ma oran�n�n yeralt� suyu beslenmesi y�zeysel ak�� suyu �retilmesi �zerinde de etkisi vard�r. �klim de�i�mesinin toprak nemi �zerinde g�zlenen yerel etkileri sadece iklim de�i�imi oran�yla de�il, ayn� zamanda toprak �zellikleriyle de de�i�ir. Topra��n su tutma kapasitesi, toprak nem a��kl��nda m�mk�n de�i�meleri de etkileyecektir. Kapasite d��k olunca iklim de�i�mesine kar�� hassasiyeti y�ksek olur. �klim de�i�mesi de toprak karakteristi�ini, belki su �ekmi�li�i veya �atlama �zellikleri vas�tas�yla etkileyebilir; bu olgular ise topra��n nem depolama �zelliklerini te�hir edebilmektedir. Pek �ok toprak t�r�n�n s�zma kapasitesi ve su tutma kapasitesi, don olay�n�n s�kl�� ve yo�unlu�u taraf�ndan etkilenmektedir. K�m�� ve di�erleri (1998) iklim de�i�mesinin g�neydo�u Anadolu’daki toprak nem mevcudiyeti i�in do�abilecek olas�l�kl� sonu�lar� irdeleyip, yaz aylar�nda �nemli d��ler de tespit etmi� bulunmaktad�rlar.

�KL�M DE��KL�� VE YERALTI SUYU KAYNAKLARI

D�nyan�n geni� co�rafyalar�nda yaralt� suyu, �zellikle kurakl�k ve yar�-kurakl�k b�lgelerindeki k�rsal alanlarda i�me ve kullanma suyunun belli ba�l� kayna��d�r. Akiferin beslenmesi ya��lar, �rmaklar ve g�ller taraf�ndan ger�ekle�tirilmektedir. Su, h�zl� bir �ekilde makro-g�zenekler ve yar�klar yoluyla veya akiferin �st�ndeki ge�irgen kayalardan s�zarak yava��a akifere ula�abilir. Efektif ya��ta ger�ekle�en herhangi bir de�i�iklik, beslenme s�recini de de�i�tirecektir. Beslenme mevsiminde meydana gelen bir de�i�li�in etkisi ayn� olacakt�r. Orta enlemlere y�nelik hemen hemen b�t�n senaryolarda tahmin edildi�i gibi, artan k�� ya��lar� genel olarak artar. Y�ksek bir buharla�ma oran�, topraktaki su a��klar�n�n daha uzun zaman devam etmesi ve toplam efektif ya��ta meydana gelen art��n dengelenmesi anlam�na gelebilmektedir. Bas�n�s�z bir akifer, dolays�z olarak yerel ya��lar, �rmaklar ve g�ller taraf�ndan beslenir. Beslenme akiferin oran� onun �st�ndeki kaya ve topraklar�n ge�irgenli�i taraf�ndan etkilenecektir. Makro-g�zenek, �atlak ve yar�k beslenmesiu, en fazla beslenme sa�layan yap�lar aras�ndad�r. Ayn� zamanda, toprak alt�ndaki jeolojide y�ksek derecede �atlaklar�n olmas� durumunda beslenme artmaktad�r. Baz� yar�-kurak b�lgelerde beslenmenin �nemi b�y�kt�r. �lke olarak, “h�zl� beslenme” ya�murun her ya�d�� zaman meydana gelebilmektedir. Bu nedenle, bu s�recin beslenmede hakim oldu�u durumlarda, mevsimsel toprak nem de�i�kenli�inden ziyade, ya�� miktar�nda meydana gelen de�i�meler taraf�ndan etkilenecektir. Y�r�rl�kteki senaryolara g�re 2080’li y�llar i�in �ng�r�len s�cakl�k de�i�imlerinden bile �ok daha b�y�k de�i�imleri temsil eden 2xCO₂ senaryolar� uygulamaktad�r (Carter ve Hulme, 1999). �n�m�zdeki 10 y�ll�k d�nemlerde meydana gelecek iklim de�i�imi etkisinin olduk�a fazla olmasi beklenmektedir. Ta�k�n ovalar�nda bulunan s��, a��k akiferler (ki bunlar, yar�-kurak ve kurak ortamlar�nda en s�k rastlanan t�rlerdir), mevsimsel dere ak��lar� taraf�ndan beslenip do�rudan buharla�ma taraf�ndan azalt�lmaktad�r. Beslenme olay�nda ger�ekle�en de�i�meler, bu dere ak��lar�n�n s�resinde ve �stlerinde bulunan katmanlar�n ge�irgenli�i taraf�ndan tayin edilir. Bunlar yerel �artlara ba�l� olarak artabilir veya azalabilir. Artan buharla�ma talepleri daha d��k bir zemin suyunun depolanmas�yla sonu�lan�r.

Deniz seviyesindeki y�kselme, sahil b�lge akviferlerinde tuzlu su giri�ime sebep olacakt�r. Bu giri�imin miktar� yeralt� suyunun hidrolik e�imine ba�l� kalacakt�r. S�� sahil akiferleri en b�y�k risk alt�nda bulunmaktad�rlar. Denizlerin y�kselmesiyle birlikte meydana gelen bir ya�� azalmas�, toplanabilir su hacminde bir gerilemenin sebebi olup, bununla beraber az olan tatl� su kaynaklar�n�n miktarlar� da azaltacakt�r (Amadore ve di�erleri, 1996). Yukar�daki bilgilerden, bas�n�s�z akiferlerin yerel �apta iklim de�i�mesine, pompa vas�tas�yla �ekilmeye ve deniz suyunun giri�imine kar�� hassas oldu�u anla��lmaktad�r. Beslenmenin �l��lmesi sadece akiferin �st�nde bulunan kaya ve topraklarca de�il, akiferlerin kendi karakteristiklerince de zorla�t�r�lmaktad�r.

�te yandan bas�n�l� bir akifer, su �st�nde bulunan ge�irmez bir katman taraf�ndan karakterize edilmektedir. B�ylece yerel ya�� akiferi do�rudan etkilemez. Bu akiferler, �o�u zaman g�ller, �rmaklar ve birka� kilometreden birka� bin kilometreye kadar uzakl�kta meydana gelen ya��larca beslenmektedir. Beslenme h�zlar�, birka� g�n ile onlarca y�l aras�nda de�i�mektedir.

�KL�M DE��KL�� VE Y�ZEYSEL AKI�

�klim de�i�mesinin etkileri hakk�nda yap�lm�� hidrolojik �al��malar�n b�y�k �o�unlu�u, y�zeysel ak�� zerindeki potansiyel de�i�melerde odaklanm��t�r. “Nehir ak��” ile “y�zeysel ak��” aras�ndaki fark, bazen olduk�a bulan�k olabilir. Genel olarak “nehir ak��” terimi, bir nehir yata��nda akan su i�in (genellikle belli bir noktan�n yan�ndan kaydetti�i ak�� oran�, yani m³ ile ifade edilir. Y�zeysel ak�� ise buharla�mayan ya�� miktar�d�r ve bu genellikle su havzas� boyunca bulunan su derinli�i olarak ifade edilmektedir. Bu iki tarif aras�nda kurulabilen basit bir ba� �u �ekilde ifade edilebilir. Y�zeysel ak��, nehir ak�� ile su havzas� alan�na b�l�m� olarak tan�mlanabilir. Ancak, kurakl�k b�lgelerinde bu ge�erli olmayabilir, ��nk� su havzas�n�n bir k�sm�nda ortaya ��kan y�zeysel ak��, bir nehir yata��na ula��p, dere ak�� olmadan �nce toprak alt�na s�zabilir. K�sa s�reler boyunca bir su toplama havzas� ��k��ndan akan suya genellikle “nehir ak��” denir.

�klim de�i�ikli�i tesiri ile pek �ok a��r� hidrolojik olay, seller ve kurakl�klar dahil, meydana gelmi� ve bu y�zden hidrolojik verilerde ortaya ��kan riskli e�ilimler �zerinde de �ok say�da �al��ma ger�ekle�tirilmi�tir. Y�ldan y�la ortaya ��kan ak�� de�i�imlerinin s�cakl�ktaki de�i�melerden ziyade, ya��lardaki de�i�melere ba�l� oldu�u anla��lm��t�r (Krasovskaia, 1995; Risbey ve Entekhabi, 1996).

Birka� nedenle hidrolojik verilerdeki e�ilimleri (gidi�leri) tespit etmek �ok zordur. Zaman i�inde hidrolojik davran��larda g�zlenen de�i�kenlik, �zellikle daha kuru ortamlarda y�ksektir ve herhangi bir i�aretin bulunmas� zordur. D��k frekansl� iklim ritimlerinden kaynaklanan de�i�kenlik gittik�e tan�nmaktad�r ve e�ilim arayan ara�t�rmac�lar, bu e�ilim modelleri i�in d�zeltme yapmak zorundad�r. Pek �ok su toplama havzas�nda toprak kullan�m� ve ba�ka alanlarda meydana gelen de�i�meler devam etmektedir ve bunlar�n etkileri, iklim e�ilimlerinden daha g��l� olabilmektedir. Baz� su havzalar�nda, insan taraf�ndan yap�lan veya insan�n etkisiyle meydana gelen de�i�imler iklim de�i�kenli�inin etkilerini gizlemektedir. Bir e�ilim tan�mlansa bile, s�z konusu havzada s�ren ba�ka de�i�iklikler y�z�nden onu k�resel �s�nmaya y�klemek zor olabilir. Genel olarak, veri (�zellikle pek �ok geli�mekte olan �lkelerde) ve tutarl� bir veri i�leme y�ntemi eksikli�i son y�llarda hidrolojik davran��larda ortaya ��kan e�ilim modellerinin anla��lmamas�na sebep olur. Y�zeysel ak��da do�al olarak meydana gelen onar y�l �l�ekli de�i�kenli�in karakteristiklerini anlayabilmek i�in, y�zy�llarca geriye do�ru giden uzun kay�tlar�n yeniden de�erlendirilmesinin yap�lmas� gerekmektedir.

�KL�M DE��KL�� VE SEL SIKLI�I

Sel s�kl��nda meydana gelen de�i�meler, s�k s�k iklim de�i�mesinden kaynaklanan potansiyel bir etki olarak g�sterilmesine ra�men, 1990’l� y�llar�n ilk d�neminden sonra �ok az �al��ma (Nash ve Gleick, 1993; Jeton ve di�erleri, 1996) �zel bir �ekilde y�ksek ak��larda ger�ekle�ebilecek de�i�meleri incelemi�tir. Bu eksiklik, sel olaylar�n� tetikleyen sa�nak/uzun ya��larda (veya kar erimesinde) ortaya ��kan de�i�imler i�in ge�erli senaryolar�n tan�mlanmas�nda ya�anan zorluklar� yans�tmaktad�r. G�n�m�zde k�resel iklim modelleri, do�ru ve titiz bir �ekilde k�sa s�ren, y�ksek yo�unlukta yerel sa�nak ya��lar�n�n sim�lasyonunu yapamamaktad�r.

Ancak, birka� �al��ma, �o�unlukla ayl�k ya��larda ger�ekle�en de�i�imlerin, “sele sebep olan” ya��lar i�in de ge�erli olabilece�ini varsayarak, sel s�kl��nda meydana gelebilecek m�mk�n de�i�meleri de�erlendirme te�ebb�s�nde bulunmu�tur. Bununla beraber baz� �al��malar, ya�� yo�unlu�unda meydana gelen de�i�melerin ilave etkilerini de de�erlendirmi�lerdir. �rne�in Reynard ve di�erleri (1998) ilk olarak b�t�n ya�� miktarlar�n�n ayn� oranda de�i�ti�ini ve sonra da yaln�z sa�nak ya��n artt��n� varsayarak, Thames ve Severn nehir havzalar�nda farkl� d�n�� d�nemi sellerin b�y�kl��nde meydana gelen de�i�meleri de�erlendirmi�lerdir.

�KL�M DE��KL�� VE H�DROLOJ�K KURAKLIK

Sellerle k�yaslan�nca, kuraklaklar�n nitelik olarak tan�mlanmas� �ok daha zordur. Kurakl�klar, ya�� a��, toprak nem a��, nehirlerde ak�� a��, d��k zemin suyu seviyeleri veya haznelerdeki suyun seviyesinin d��kl�� olarak nitelendirilebilir. Farkl� sekt�lerde farkl� tan�mlar kullan�lmaktad�r. “hidrolojik” bir kurakl�k, nehirlerdeki su seviyesi veya zemin suyu seviyesinin d��k oldu�u zaman, “su kaynaklar� kurakl��” ise, nehirlerdeki su seviyesinin veya zemin suyunun ve haznelerdeki su seviyesinin d��kl��, su kullan�m�n� etkiledi�i zaman meydana gelmektedir. Yaz aylar�nda ger�ekle�en d��k nehir ak��lar�, su haznelerinin k��n sonunda dolu oldu�u zaman su kaynaklar� kurakl�� ortaya ��kmaz.

Yaz aylar�nda k�sa s�ren bir sel, su haznelerine akan y�zeysel suda uzun s�ren bir d��n ortaya ��kmas� su kaynaklar� kurakl��n� sona erdiremeyebilir. Bu y�zden su kayna�� kurakl�klar�, yaln�z iklime ve hirdolojik “girdilere” ba�l� de�il, fakat kritik bir �ekilde su kaynaklar� sisteminin �zelliklerine ve kurakl�k y�netim metodlar�na da ba�l�d�r. Farkl� d��k nehir ak�� g�stergeleri aras�nda asgari ak��lar�n b�y�kl��, ak��lar�n belli bir e�i�in alt�na d��me s�resi, as�l ak��lar ve belirlenmi� bir e�i�in aras�ndaki toplama fark� gibi kriterler bulunmaktad�r.

�KL�M DE��KL�� VE SU KAL�TES�

Do�al olarak nehirler, akiferler ve g�llerdeki su , atmosferik girdiler, jeolojik �artlar ve iklime ba�l� olarak pek �ok erimi� maddeyi i�ermektedir. Bu malzemeler, suyun kimyasal �zelliklerini belirlemektedir. Suyun biyolojik �zellikleri ise, al�c� ortamda bulunan flora ve fauna taraf�ndan tayin edilmektedir. suyun s�cakl��, tortu y�k� ve rengi �nemli fiziksel �zelliklerini meydana getirmektedir. “Su kalitesi”, kimyasal, fiziksel ve biyolojik �zelliklerin i�levidir. “Kalite” kelimesi, belli bir standartla ba��nt�l� olan bir niteli�i i�erdi�i i�in de�er-y�kl� bir terimdir. Suyun farkl� kullan�m ama�lar�, farkl� standartlar� ta��maktad�r. Kirlenme ise, genel bir �ekilde suyun (yani onun kalitesinin) kimyasal, fiziki veya biyolojik karakteristiklerinde meydana gelen bir d�� olarak tan�mlanabilmektedir. Bu d��, suyun belli bir kullan�m�n� veya s�z konusu suyun i�inde bulunan ekosistemleri etkileyecek niteliktedir. Suyu kirleten belli ba�l� maddelerin aras�nda

(a) al�c� ortamlardaki oksijeni azaltan organik maddeler,

(b) g�ller ve denizin sahil b�lgelerinde alglar�n fazla �o�almas�na yol a�an besin maddeleri. Bu olay, “�trifikasyon” olarak bilinmektedir. Bunun sonucu olarak, zehirli olabilecek ve ��r�d�kleri zaman b�y�k miktarda oksijen t�keten alg menevi�leri ortaya ��kmaktad�r,

(c) toksik a��r metaller ve organik bile�imler. Su kirlenmesinin derecesi, kirleten maddelerin yo�unlu�u al�c� ortamlar�n asimilasyon kapasiteleri taraf�ndan tayin edilmektedir. Bu nehir ak��n�n fiziksel, kimyasal ve biyolojik �zelliklerine ba�l�d�r. Ancak b�t�n kirleticiler, bakterilerle ayr��abilen maddeler de�ildir.

Nehir suyunun kimyasal niteli�i, nehire y�klenen kimyasallar�n, su s�cakl��n�n ve ak�� hacminin i�levidir. Bu y�k, havzan�n jeolojik ve arazi kullan�m �zelliklerine ve havzada meydana gelen insan faaliyetlerine ba�l�d�r. Tar�m, sanayi ve umumi su kullan�m�n�n sonucu olarak, “kirletici” maddelerin girdisi de mevcuttur.

Tar�msal “girdiler”, iklim de�i�imi taraf�ndan en �ok etkilenen unsurdur. De�i�en iklim, tar�msal uygulamalar� de�i�tirebilmektedir. De�i�en iklim, toprakta meydana gelen kimyasal s�re�leri de hava tesiriyle kimyasal bozulma dahil etkileyebilir (White ve Blum, 1995). Suyun kimyasal y�k�, onun nehir yata��na ula�mas�na ba�l�d�r. �rne�in nitratlar s�k s�k uzun kurakl�k d�nemlerinin ard�ndan meydana gelen sa�nak ya��larca nehirlere al�n�p g�t�r�lmektedir.

Nehir suyunun s�cakl��, sadece atmosferik s�cakl��a de�il, ayn� zamanda r�zgar ve g�ne� radyasyonuna da ba�l�d�r (Orlob ve di�erleri, 1996). Nehir suyunun s�cakl��, hava s�cakl��na g�re az bir farkla daha az artmaktad�r. (Pilgrim ve di�erleri, 1998). En az art��lar, b�y�k miktarda zemin suyu katk�s� olan havzalarda meydana gelmektedir. Biyolojik ve kimyasal s�re�ler b�y�k �l��de su s�cakl��na ba�l�d�r. Yaln�z daha y�ksek s�cakl�klar ise, baz� kimyasal t�rlerin konsantrasyonunda bir art��, baz�lar�nda bir azalma ile sonu�lanacakt�r. Daha s�cak suda erimi� oksijen konsantrasyonlar� daha d��k olup, bu artan s�cakl�k, ��r�d�kleri zaman oksijeni t�keten alg menevi�lerinin �o�almas�n� da te�vik etmektedir

�KL�M DE��KL�� VE JEOMORFOLOJ�K B�Y�KL�KLER

Nehir yata�� erozyon ve sedimentasyon e�ilimleri, �o�unlukla zaman i�inde nehir ak��nda, �zellikle s�kl��nda meydana gelen varyasyonlarca tayin edilmektedir. Ge�mi�te nehir ak��nda insan etkenleri veya do�al iklim de�i�kenli�inden kaynaklanan de�i�meler ve buna ba�l� olan nehir yata��ndaki de�i�meler hakk�nda �nemli bir literat�r mevcuttur (Rumsby ve Mackin, 1994). Ancak, gelecekte ortaya ��kabilecek de�i�meler hakk�nda �ok az yay�n vard�r. Bu olgu, �o�unlukla erozyon ve sedimentasyon s�re�lerini sim�le edecek rakamsal modellerin eksikli�ini yans�tmaktad�r. Nehir yataklar�nda meydana gelebilecek de�i�imler ile ilgili de�erlendirmeler, hep ge�mi�te cereyan eden de�i�imlerden yola ��k�larak yap�lm��t�r. �lerde meydana gelebilecek daha b�y�k seller, artan nehir yata�� erozyonuyla do�rudan ba�lant�l� olabilecektir.

Drenaj a��n�n yo�unlu�u, iklimin topografi �zerindeki etksini yans�tmaktad�r. Moglen ve di�erleri (1998), drenaj yo�unlu�unun iklim de�i�mesine hassas oldu�unu ve yo�unlukta cereyan eden bir de�i�menin y�n�n�n yaln�z iklim de�i�mesine de�il, y�r�rl�kte olan iklim rejimine ba�l� oldu�unu g�stermektedirler.

Hanratty ve Stefan (1998), Minnesota’da bulunan k��k bir havzadaki nehir rejiminde ak�� ve r�subat verimini sim�le etmi�lerdi. Kulland�klar� senaryo, r�subat veriminde b�y�k �l��de azalm�� toprak erozyonu y�z�nden bir d��le sonu�lanm��t�r. Asl�nda nehir yatak �eklini ve r�subat (s�r�nt�) ta��n�m�n� yans�tan fiziksel bazda yap�lan modellerin eksikli�i, iklim de�i�mesinin nehir yataklar�n�n �zerindeki etkisi konusunda yap�lan de�erlendirmeler genellikle d��k oldu�u anlam�na gelmektedir.

�KL�M DE��KL�� VE KULLANIM SUYU �ZER�NDEK� ETK�S�

�klim de�i�mesinden su kaynaklar� i�in do�acak sonu�lar, yaln�z kaynak baz�nda meydana gelebilecek de�i�melere ba�l� de�ildir. Ayn� zamanda talepte hem insan, hem �evre taraf�ndan cereyan eden de�i�melere de ba�l�d�r. �klim de�i�mesinin kullan�m i�in �ekilen su miktar� ve bu suyun kullan�m� �zerindeki potansiyel etkisini, (bu etkileri talebi g�den ve iklime ba�l� olmayan unsurlar�n �er�evesine koyarak) de�erlendirmektedir.

“Talep” kelimesi, iktisadi anlamda belli bir hizmet veya mala kar�� para verme g�n�ll�l�� anlam�na gelmekte, fiyat, gelir (haneler i�in), �retim (sanayi veya tar�m i�in), aile yap�s�, e�itim seviyesi gibi pek �ok de�i�kenin i�levini i�ermektedir. Talep i�levinin faydas�, hem sebep te�kil eden de�i�kenlerdeki de�i�melerin etkilerini tahmin etme kabiliyetinde, hem de talep eden taraf�n “�deme g�n�ll�l��”n�n �l��lmesinde talep eden taraf�n edindi�i br�t faydalar�n �l��s� olarak bulunmaktad�r. Bu “�deme g�n�ll�l��” fiyat-miktar d�zeyindeki talep i�levinin alt�nda bulunan alan� �l�mektedir. As�l sat�n al�nan miktarlar (zaman i�inde kullan�m i�in �ekilen su miktarlar� veya kullan�lan su), talebi etkileyen unsurlar�n kar��l�kl� tesiri yukar�da tan�mland�� gibidir ve temin veya mevcudiyet ile ilgili olarak tan�mlanmaktad�r. Nitekim, zaman i�inde sat�n al�nan miktar�n artmas�, talepte meydana gelen bir art��tan ziyade, yani tedarik e�risinde meydana gelen bir de�i�me/kayma, tedarikteki maliyet d��n�n sonucu olabilir. Bu b�l�mde, “talep” terimi, s�k s�k “ihtiya�lar” anlam�nda kullan�lmaktad�r – ki bu, su sekt�r�n�n b�y�k�e bir kesmindeki kullan�m� yans�tmaktad�r.

Talepler, iki boyutlu “nehir i�i” veya “nehir d��” veya t�ketime ba�l� veya ba�l� olmayan talepler olarak s�n�fland�r�labilmektedir. “Nehir i�i” talepleri, sudan nehir yata��nda veya g�ldeyken faydalan�r, kullan�m i�in su �ekilmez. �rnek olarak ekosistem kullan�m�, nakliyat, hidroelektrik santrallar�, rekreasyon ve su mecras�n�n at�ksu asimilasyonu i�in kullan�lmas� verilebilmektedir. “Nehir d��” taleplerinde su, nehir, g�l veya akviferden ��kar�lmaktad�r. Bunlar�n i�inde evsel, s�nai ve tar�msal talepler vard�r; sanayi ve santrallardaki so�utma sistemleri i�in kullan�lan su buna dahildir. Bunlar, t�ketimi i�eren ve i�ermeyen talepler olabilir. T�ketimi i�eren talepler, suyu b�ylece “kullan�r”- ki o, bir b�t�n olarak nehre geri g�nderilemez. T�ketimi i�ermeyen taleplerde ise su nehre geri g�nderilebilir. �lk s�rada bulunan t�ketimi i�eren talepler, sulama ve sanayide uygulanan suyun baharla�mas�n� i�eren baz� so�utma s�re�leri i�indir.

�KL�M DE��MES�NE KAR�I TALEP HASSAS�YET�

�klim de�i�mesi, suya y�nelik taleplerin �zerinde potansiyel bir etki olu�turmaktad�r. Belediyelerden gelen talep, bir yere kadar iklime ba�l�d�r. Shiklomanov (1998) de�i�ik iklim b�lgelerinde de�i�ik kullanma oranlar�n� kaydetmi�tir. Ancak kentler aras�nda k�yaslama yap�l�rken, iklime ba�l� olmayan unsurlardaki de�i�imlerin a��klanmas� zordur. Belediyelerden gelen talebin iklim de�i�mesine kar�� olan hassasiyeti b�y�k ihtimalle, suyun kullan�m �ekillerine ba�l�d�r. En hassas alanlar, ki�isel hijyene verilen �nemin artmas� ve baz� k�lt�rlerde (�lkelerde) bah�e, �zellikle �imenlerin sulanmas� i�in artan kullan�m. B�y�k

�klim de�i�imi, suya y�nelik talep i�in bir ba�ka potansiyel etkidir. Belediyelere y�nelik talepler ise bir yere kadar iklime ba�l�d�r. Shiklomanov (1998), de�i�ik iklim b�lgelerinde farkl� kullan�m oranlar�n� tespit etmi�tir, fakat kentler aras� k�yaslama yaparken iklime ba�l� olmayan unsurlar aras�ndaki de�i�kenli�i a��klamak zordur. Belediyelerden gelen talebin hassasiyeti, b�y�k bir ihtimallerle suyun as�l kullan�m alanlar�na ba�l� olacakt�r. En hassas alanlar, ki�isel hijyene ba�l� olanlar – ve, daha �nemlisi, baz� k�lt�rlerde bah�e, �zellikle �imenlerin sulanmas� i�in kullan�lan su miktarlar�d�r.

Sanayide i�lem ama�l� su kullan�m� ise, iklim de�i�mesine kar�� hassas de�ildir. Teknolojiler ve kullan�m tarzlar� taraf�ndan �artland�r�lmaktad�r. So�utma suyuna y�nelik talepler ise, iklim de�i�mesi taraf�ndan etkilenebilir. Artan su s�cakl�klar�, so�utman�n etkisini azalt�p, daha fazla suyun kullan�lmas�n� ve tabii ki, onlar� daha verimli k�lmak i�in, as�l so�utma teknolojilerinde de�i�meleri getirebilir.

Tar�mdan gelen talepler ise, �zellikle sulamaya y�nelik olanlar iklim de�i�mesine kar�� ok daha hassast�r. �lk olarak, yerel iklimde, sulaman�n zamanlamas� ve ona duyulan ihtiyac� de�i�tirebilir. Artan kurakl�k, artan taleplere yol a�abilir, ancak e�er toprak nem i�eri�i y�l�n kritik d�nemlerinde artarsa, bu talepler azalabilir. K�resel �apta ise net sulama ihtiya�lar�ndaki art��lar ve d��ler b�y�k �l��de birbirlerini dengelemektedir. Kullan�m i�in �ekilen su miktarlar�ndaki as�l de�i�meler, suyun sulama i�in verimli bir �ekilde kullan�lmas�na ba�l�d�r. �klim de�i�mesinin sulamaya y�nelik olan talepteki potansiyel etkisi, atmosferde gittik�e artan CO₂ konsantrasyonlar�ndan meydana gelmektedir. Daha y�ksek CO₂ konsantrasyonlar�, bitki g�zeneklerinin iletkenli�ini azaltmaktad�r.

�KL�M DE��M� VE SU KAYNAKLARINA ETK�LER�

Yukar�daki b�l�mler, iklim de�i�mesinin nehir ak��lar�, yeralt� suyu beslenmesi ve kaynak taban�n�n di�er biyofizik unsurlar� �zerindeki etkisini ve bu kayna�a y�nelik olan talepleri de�erlendirmi� bulunmaktad�r. Bunun gibi, de�i�melerin sonu�lar�, risk veya kaynak g�venilirli�i �zerindeki etkileri yaln�z nehir ak��ndaki biyofizik de�i�meler, beslenme, deniz suyunun y�kselmesi ve su kalitesine ba�l� de�il, ayn� zamanda su y�netim sisteminin �zelliklerine ba�l�d�r. Bu b�l�m, hidroloji ve talepte meydana gelebilecek de�i�melerin, iklim de�i�mesine planl� bir adaptasyon eksikse, su temini, sel riski, elektrik �retimi, gemi i�lemesi (nehirlerde vs), kirlilik kontrol�, rekreasyon, habitatlar ve ekosistem hizmetleri i�in ne gibi sonu�lar do�urabilece�i konusunu incelemektedir. Tabii ki uygulamada iklim de�i�mesinin as�l etkileri, su y�neticileri de�i�meye uygun olan kademeli veya �zerk adaptasyonlar� eksik bilgilerle olsa bile ger�ekle�tirecekleri i�in olduk�a farkl� olacakt�r ve de�i�menin etkisi, adaptasyon maliyetlerinin ve art�k etkilerin i�levi olacakt�r. Adaptasyonu de�erlendirmeyen et�tler, iklim de�i�mesi “sorununun” b�y�kl��n�n de�erlendirilmesi i�in bir “vaka taban�” sunmaktad�r. Daha �nemlisi, baz� et�tler su kaynaklar�n�n y�netim �eklinde veya sistemlerin i�letilmesinde meydana gelen iklime ba�l� olmayan de�i�melerin hesab�n� vermemi�lerdir. Gelece�in iklim senaryosunu, g�n�m�z�n y�netim sistemi i�in uygulam��lard�r. Bu yakla��m, ger�ek�i de�ildir, fakat pek �ok su y�neticisinin ne kadar adapte olabilece�i de belli de�ildir. �nemli olan, iklim de�i�mesinin etkisini (�rne�in 2050’li y�llara kadar), o zamana kadar iklim de�i�mesi olmaks�z�n (yani, iklim de�i�mesini yok sayarak) ortaya ��kacak su y�netim sisteminin �er�evesinde de�erlendirmek, �rne�in talepteki veya hukuki �artlardaki de�i�meleri ele almak gerekmektedir.

Bu su kaynak sisteminin iklim de�i�mesine kar�� olan hassasiyeti, birka� fiziksel �zelli�in ve daha �nemlisi, toplumsal karakteristi�in i�levidir. Azami hassasiyetle ili�kilendirilen fiziksel �zellikler �unlard�r:

Tar�m ve hayvanc�l�k i�in y�r�rl�kte olan marjinal bir hidroloji ve iklim rejimi,
Mevsimsel ya��n sonucu olan a��r� mevsimsel veya kar erimesine ba�l� olan bir hidroloji,
Haznelerde depolanan suda y�ksek �l��de sedementasyon,
Toprak erozyonu ve ani sel bask�n �artlar�n� �zendiren topografi ve arazi kullan�m e�ilimleri, ve
�lkenin topraklar�nda iklimsel �artlarda bir de�i�kenlik eksikli�i ve bunun sonucu olarak, faaliyetlerin ba�ka b�lgelere kayd�r�lmas�n�n imkans�zl��

�klim de�i�mesine kar�� hassasiyeti artt�ran baz� toplumsal �zelliklerde �unlard�r.

Hane d�zeyinde uzun vadeli planlama ve tedariki �nleyen yosulluk ve d��k gelir d�zeyleri,
Su idare alt yap�lar�n�n eksikli�i,
Mevcut alt yap� bak�m�n�n yap�lmamas�, sonu� olarak onun bozulmas�,
Sistem planlamas� ve y�netimi i�in e�itimli ve uzmanla�m�� personel eksikli�i,
Amaca uygun, yetki sahibi olan kurum/kurulu�lar�n eksikli�i,
Amaca uygun arazi kullan�m planlamas� eksikli�i,
Y�ksek iskan yo�unlu�u, n�fusun hareketlili�ini engelleyen ba�ka unsurlar,
H�zl� n�fus art��ndan kaynaklanarak b�y�yen su talebi,
Risklere kar�� tutucu tav�rlar (yani, daha fazla mal ve hizmet kar��l�� meydana gelen baz� risklerle ya�amaya kar�� g�n�ls�zl�k), ve
Su y�netiminde rol oynayan taraflar aras�nda resmi ba�lant�lar�n eksik olmas�.

Bu b�l�m, ilkin iklim de�i�mesinin, su kaynaklar� ile ilgili al�nacak �nlemlerin �zerindeki olas�l�kl� global etkilerini, sonra bunun belli sistemler �zerindeki etkisini de�erlendirmektedir.

Su kayna�� s�k�nt�s�n�n birka� g�stergesi vard�r. Ki�i ba��na mevcut su miktar�, potansiyel olarak mevcut su hacmi/kullan�m i�in �ekilen su hacmi oran� buna dahildir. �ekilen miktarlar, toplam yenilenebilir kaynaklar�n % 20’sini a�t�� zaman, su s�k�nt�s� s�k s�k kalk�nmay� s�n�rlayan bir unsur olmaktad�r (Falkenmark ve Lindh, 1976). E�er �ekilen su hacmi, bunun % 40’�n� a�arsa, b�y�k s�k�nt� mevcuttur. Ayn� �ekilde e�er bir �lke veya b�lge ki�i ba��na 1,700 m³/y�l’l�k bir su miktar�na sahip de�ilse, su s�k�nt�s� sorun olabilmektedir. Ancak basit say�sal g�stergeler, su s�k�nt�s�n�n sonu�lar� suyun nas�l y�netildi�ine ba�l� oldu�u i�in, bir �lke veya b�lgedeki su kayna�� s�k�nt�s�n� sadece k�smen g�sterebilmektedir.

K�resel �apta su s�k�nt�s� de�erlendirmeleri, su kullan�m� ile ilgili verilerin genellikle mevcut oldu�u birim oldu�u i�in, �lke baz�nda yap�lmaktad�r. 1990’da d�nya n�fusunun yakla��k ��te biri, su kaynaklar�n�n %20’sinden fazlas�n� kullanan �lkelerde ya��yordu. 2025’e kadar ise daha b�y�k bir toplam�n %60’� ise, iklim de�i�mesi olmaks�z�n su s�k�nt�s� �eken �lkelerde ya��yor olacakt�r (WMO, 1997). Nehir ak��nda meydana gelen de�i�melerden yola ��karak, su kaynaklar�nda benzer bir e�ilim mevcudiyeti neticesini ��karmak m�mk�nd�r.

Birka� nedenle iklim de�i�mesinin etkileri hakk�nda nicel sonu�lara varmak zordur. Farkl� �al��malar, farkl� y�ntem ve senaryolar kullanm��t�r ama en �nemli olan�, farkl� sistemlerin iklim de�i�mesine farkl� bir �ekilde intikal etmeleridir. Ama yine de, a�a��daki baz� nicel genellemeleri ��karmak m�mk�nd�r.

B�y�k su haznesi kapasitesine sahip olan sistemlerde kaynak g�venilirli�inde meydana gelen de�i�meler, nehir ak��ndaki de�i�melerden oransal olarak daha k��k olabilir,
�klim de�i�mesinin potansiyel etkileri, su y�netimini etkileyen ba�ka de�i�imler �er�evesinde de�erlendirilmelidir. Pek az et�t, spesifik olarak iklim de�i�mesi ile ba�ka bask�lar� k�yaslamaktad�r. Pek �ok �evre ortam�nda, 20 y�ldan az bir zaman i�inde iklim de�i�mesi etkilerinin, ba�ka bask�lar�n yan�nda k��k kalmas� m�mk�nd�r. Bu, tabii ki sisteme ba�l� olacakt�r, ve
�klim de�i�mesinin ihtimalli etkileri, g�n�m�zde s�k�nt�da olan sistemlerde en b�y�k olacakt�r.

�klim de�i�mesinin su kaynaklar� �zerindeki etkisi hakk�nda yap�lan �al��malar�n ezici �o�unlu�u, su �evresini insana ba�l� unsurlara odaklam��lard�r. D�nyan�n pek �ok yerinde su kayna�� sistemleri gittik�e nehir/g�l ve sulak alanlar�n�n idamesini sa�lamak i�in y�netilmektedir. Bu uygulama, efektif su talebini artt�r�r veya suyun mevcudiyetini azalt�r. �klim de�i�mesinin su kaynaklar� �zerindeki nicel etkileri ile ilgili tahminlere genellikle fazla g�venilmemektedir. Bu olgu, iklim de�i�mesi senaryolar�na duyulan bir g�veni, su kaynaklar� �zerinde meydana gelebilecek bask�lar konusunda ise �ok d��k bir g�veni yans�tmaktad�r. Bunlar, talepte veya hukuki �artlarda meydana gelebilecek de�i�melerden kaynaklanabilir. Ancak, belli bir senaryonun etkilerini tahmin etmek i�in uygulanan teknikler art�k iyice oturmu� bulunmaktad�r.

Su y�netimleri, her zaman de�i�melere adapte olmu�tur. �klim de�i�mesi ise, sadece su y�neticilerinin y�zle�mek zorunda kald�klar� �ok say�da problemden biridir. Di�er sorunlar aras�nda, su kaynaklar�na y�nelik artan talepler, tehlikelere kar�� koruma, de�i�en su y�netim hedefleri (ki bunlar, son zamanlarda kullan�ma y�nelik taleplerin kar��lanmas�yla birlikte, �evre ihtiya� kar��lanmas�n�n �nemini de i�ermektedir), de�i�en su y�netim teknolojileri ve de�i�en hukuki ortam da vard�r. De�i�en kaynak ve taleplerin kar��lanmas� i�in gereken uyum se�eneklerininin geli�tirilmesi ve belli bir su y�netiminin (geni� anlamda) iklim de�i�mesine as�l uyum kabiliyeti aras�nda ay�rdetmek �nemlidir. Zaman i�inde �o�unlukla artan talebi kar��lamak i�in geni� bir uyum tekni�i yelpazesi geli�tirilmi�tir. “Arza y�nelik” uyum teknikleri (kurumsal yap�lar�n, i�letme kurallar�n�n ve kurumsal d�zenlemelerin de�i�tirilmesi) ile “talebe y�nelik” uyum tekniklerinin (yani, su talebini veya riske kar�� koruma talebini de�i�tiren ve kurumsal de�i�iklikleri de i�eren tekniklerin) aras�nda kaba bir �ekilde ay�r�m yap�labilmektedir. “Arza y�nelik” uyum �rnekleri aras�nda, sele kar�� al�nan �nlemlerin artt�r�lmas�, gemi i�letmesi i�in su seviyelerini ayarlamay� ama�layan ge�i� havuzlar�n�n ve savaklar�n in�as�, t�keticilere y�nelik su toplama ve da��t�m alt yap�s�n�n tadilat� veya geni�letilmesi vard�r. “Talebe y�nelik” teknikleri ise, su talebi y�netimini (�rne�in, sulamada idareli su t�ketimini ve fiyatland�rma giri�imlerini �zendirmek, su tahsislerinin de�i�tirilmesi (Miller ve di�erleri, 1997), ve yap�sal olmayan sel y�netim �nlemlerini (arazi kullan�m� ile ilgili �nlemler) i�ermektedir. Ayn� zamanda, �nleyici ile tepkisel faaliyetler aras�nda bir ay�r�m da yap�labilmektedir. �lk olanlar, bir de�i�imden �nce, son olanlar ise bir de�i�ime intikal olarak yap�lmaktad�r. Tepkisel faaliyetlerin aras�nda, k�sa vadeli i�letim uyumlar�, yeni kaynaklar�n ge�ici kullan�m� ve daha uzun vadeli �nlemler de vard�r. �rne�in, a��r bir sel veya kurakl�k olay�, su y�netiminde bir de�i�ikli�i tetikleyebilir. Ancak, pek �ok uyum se�enekleri olmas�na ra�men, baz� durumlarda yetkililerin bu se�enekler hakk�ndaki bilgileri ve ger�ekle�tirme kabiliyetleri k�s�tl� olabilmektedir.

Uyumun en iyi (optimum) kapsam�, uyumun faydalar� ve maliyetleri a��s�ndan karakterize edilebilmektedir. Uyumun a��r� u�lar�, “uyumsuz” ve “b�t�n etkileri ortadan kald�racak biruyum”dan (ki bu, genellikle fiziksel olarak m�mk�n de�ildir) olu�maktad�r. Uyumun en iyi d�zeyi, uyum ve art�k (residual) olumsuz etkilerinin ortak maliyetlerini en aza indirmekte, en faydal� masraflar� �ne almaktad�r.

Su y�neticileri, uzun bir s�redir mevcut se�enekleri de�erlendirmek ve uyum stratejilerini uygulamak i�in de�i�ik tekniklere kavu�ma imkan�na sahip olmu�lard�r. Ancak bu teknikler, zaman i�inde de�i�mi� bulunup, �lkeler aras�nda da farkl� olabilmektedir. Bir de, belli bir �lkedeki kurumsal d�zen taraf�ndan da etkilenebilmektedirler. Bir �lkede uyum kapasitesini etkileyen unsurlar aras�nda, kurumsal kapasite, zenginlik, y�netim felsefesi (�zellikle y�netimin “arza y�nelik” veya “talebe y�nelik” stratejilerine ve “s�rd�r�lebilir” y�netime tak�nd�� tav�rlar, planlama zaman� �l�e�i ve organizasyon ile ilgili d�zenlemeler) de vard�r. �rne�in, �ok say�da “y�netici” bulunmas� durumunda veya su y�neticilerinin sa�lam profesyonel m��avirlik hizmetlerine ula�amad�klar� durumlarda uyum daha zor olabilmektedir.

�KL�M DE��KL�� VE SU Y�NET�M POL�T�KASI

�klim de�i�mesi, su y�netiminde g�n�m�zde mevcut olan bask�lar� artt�rmaktad�r; sa�lam y�netim stratejileri hakk�ndaki tart��malara yeni boyutlar ve yeni bir unsur eklemektedir. Bu yeni unsur, iklim de�i�mesi ile ilgili olan benzerliklere ba�l�d�r. Su y�netimleri, de�i�imin b�y�kl�� ve y�n� bilinmedi�i i�in nas�l karl� ve verimli bir �ekilde iklim de�i�mesine uyum sa�layabilir? Geleneksel olarak, su kayna�� y�neticileri, gelece�in kaynak taban�n�n, ge�mi�in kaynak taban�na benzeyece�ini varsaymaktad�r. Bundan yola ��karak, ge�mi�in verilerine dayal� olan ortalama su haznesi verimi veya ihtimalli azami sel seviyesi ile ilgili tahminlerin, gelecek i�in de ge�erli olaca��na inanmaktad�rlar. Belli ba�l� iki konu vard�r. Bunlar belirsizliklerin hakim oldu�u durumlarda se�eneklerin de�erlendirilmesi ve bu de�erlendirmelerden yola ��karak karar vermek.

Alternatiflerin de�erlendirilmesinde uygulanan teknikler, senaryo ve risk analizini i�ermektedir. Senaryo analizi, iklim de�i�mesi etkisinin de�erlendirilmesinde merkezi bir rol oynamaktad�r, fakat su kayna�� de�erlendirilmesinde yayg�n olarak uygulanmaktad�r. Senaryo analizi, iklim de�i�mesi etkisinin de�erlendirilmesinde oldu�u gibi genel bir e�ilim olarak farkl� senaryolar�n etkilerini sim�le ederek yap�lmaktad�r. Ancak, su kayna�� de�erlendirmesinde bunlar, genel olarak farkl� iklim senaryolar�ndan ziyade, farkl� talep ve i�letim senaryolar�ndan ortaya ��kmaktad�r. Stakhiv (1998), “e�er su y�neticileri senaryoya ba�l� bir yakla��m benimserlerse bu y�zden iklim de�i�mesi, su y�netimi i�in ek kavramsal sorunlar� ��karmaz” arg�man�n� �ne s�rmektedir. Ona g�re, iklim de�i�mesi, s�rf farkl� bir senaryo t�r� olarak yorumlanabilmektedir. Ancak, iklim de�i�mesinin belirsiz karakteri ve onun etkisinde mevcut olan �izgi d�� potansiyeli, geleneksel olarak de�erlendirilen senaryo yelpazesinin fazla dar oldu�u ve daha fazla say�da senaryonun de�erlendirilmesi gereti�i anlam�na gelmektedir. Uygulamada, senaryoya dayal� yakla��mlar �ok az su idarelerinde kullan�lmaktad�r ve pek �ok �lkede senaryo analizinin benimsenmesi, klasik su idare uygulamalar�nda zorluklar�n sebebi olacakt�r.

Risk analizi ise, farkl� ihtimalli “geleceklere” g�re belli e�iklerin a��lma riskini de�erlendirmektedir (Major, 1998). Bu yakla��m genellikle hidrolojik verilerin tahmini ve stokast�k s�re�lerle sim�lasyonunu i�ermektedir. �lke olarak iklim de�i�mesi, verilerin �retildi�i temel g�zlemler�n iklim de�i�me senaryolar�na g�re de�i�tirerek risk analizine dahil edilmektedir. Matalas (1997) tahmini sim�lasyonun, iklim de�i�mesi kapsam�ndaki rol�n� irdeleyip, de�i�meyen bir iklimi varsayarak s�k s�k sim�le edilen geni� “gelecek” yelpazesini g�z �n�nde bulundurarak, baz� b�lgelerde iklim de�i�mesinin kar��s�nda yap�lan “i�letimde de�i�mezlik” varsay�m�n�n, ge�erlili�ini koruyabilece�ini �ne s�rmektedir. Ancak, iklim de�i�mesi “de�i�mezlik” durumunda �retilen “geleceklerin” d��nda ba�ka “gelecekleri” de �retebilir.

UYUM KAPAS�TES�N� ETK�LEYEN UNSURLAR

�nsano�lunun, su �evresini kendi ihtiya�lar�na g�re ilk �ekillendirme te�ebb�slerinden beri, su y�netimi, yersel su kaynaklar�n�n mevcudiyetini ve su kullan�m�na y�nelik olan taleplerin de�i�kenli�ini ele alm�� bulunmaktad�r (Stakhiv, 1998). A��r� su rejimlerinin, �zellikle kurakl�klar�n ele al�nmas�nda arz ve talebe y�nelik m�dahalelerle b�y�k at�l�mlar ger�ekle�tirilmi�tir. Kurakl�k y�netimi, pek �ok su idarelerinde gittik�e artan bir rol oynamakta, kurakl�k etkilerine kar�� olan hassasiyetlerini azaltmaktad�r. Nitekim, baz� bak�mlardan, kaynak taban�nda meydana gelebilecek bir de�i�im, (bu, daha d��k ortalama su temini ve daha y�ksek bir de�i�kenlikle karakterize olabilir), su y�netimleri i�in geleneksel olarak y�zle�tikleri zorluklarda bir art�� temsil etmektedir. Ancak, �� nemli fark mevcuttur. Bunlar�n birincisi, gelecekte iklim de�i�mesinin, su y�netimleriyle alakal� uzamsal ve zamansal �l�eklerde meydana gelmesi �ok belirsizdir. Tek bildi�imiz, gelece�in, son d�nemlere benzemeyebilmesidir. �kincisi, yukar�da bahsedildi�i gibi, geni� b�lgelerde meydana gelebilecek de�i�imlerin yayg�nl��, baz� geleneksel uyum y�ntemlerini imkans�z hale getirebilir, �u ana kadar edindi�imiz tecr�beyi a�an yenilik�i yakla��mlar� gerektirebilir. ��nc�s�, bunlar�n iklim sonucunda ��kan etkileri, do�rusal olmay�p, geleneksel su y�netimine dahil olan s�rprizlerin potansiyelini bile a�abilmektedir. �klim de�i�kenli�ine ve iklim de�i�mesine uyumlu olma kabiliyeti, uluslararas�, ulusal, b�lgesel ve yerel seviyelerde mevcut olan kurumsal, teknolojik ve k�lt�rel �zellikleri ve ya�anan de�i�imin spesifik boyutlar� taraf�ndan etkilenmektedir. Bunun en �nemli �zellikleri, a�a��da s�ralanm��t�r.

Su ile ilgili kurum/kurulu�lar�n kapasitesi: yani, su idarelerinin �nlem alma yetkisi, vas�fl� personel, su idaresinin de�i�en �artlara uyma konusunda geni� bir se�enek yelpazesini de�erlendirme kabiliyet ve yetkisi (arza ba�l� ve talebe ba�l� m�dahaleler dahil, fakat bununla k�s�tl� kalmayan), alternatif politikalar�n de�erlendirilmesinde, �ok ama�l� planlama ve de�erlendirme s�re�lerini kullanma kabiliyet ve yetkisi; ihtilaflar�n ��z�m� i�in s�re�ler ger�ekten ba�ar�l� olan uygulamalar� tespit etmek i�in, politika ve projelerin ard�ndan ciddi analizleri yapma g�n�ll�l�� (OECD, 1985).
Su y�netimine a��k olan se�enekleri k�s�tlayan (olumlu veya olumsuzca) su idaresi hukuku: Do�al olarak, ihtiya�lar de�i�tik�e kanunlar da de�i�ir, fakat bu de�i�melerin seyri yava� olup, ihtiya�lar�n gerisinde kalmaktad�r. Pek �ok �lkede, su idaresi hukuku artan bir �evre korumaya do�ru kaymaktad�r. Bunun gibi y�nergeler iklim de�i�mesine y�nelik se�enekleri daha da k�s�tlamaktad�r, ancak e�er bu hareket, s�rd�r�lebilir su y�netimine kar�� artan bir ilgiyi i�aret ederse (bunun tan�mlanmas� ne olursa olsun), iklim de�i�mesine uyumlu olma f�rsatlar� artm�� bulunmaktad�r.
�lkelerin zenginli�i (yani, do�al kaynaklar ve ekosistemleri), insan kaynakl� sermaye (�zellikle su idare ve kontrol sistemleri) ve insan sermayesi (vas�fl� personel dahil), uyuma para tahsis etme kabiliyetini tayin eden unsurlar: �lkenin i�indeki n�fus gruplar� ve b�lgeler aras�nda ve �lkeler aras�nda zenginli�in havale etme kabiliyeti ve g�n�ll�l�� buna dahil olmal�d�r. Bu fakt�r, daha yoksul �lkelerde iklim de�i�mesine adaptasyonu k�s�tlayan en �nemli etkendir.
Teknolojinin geli�mi�li�i, yayg�nla�mas�n� (veya tekelle�mesini) �zendiren �er�eve, �zellikle kurakl��a ve tuza diren�li bitki t�rlerinin bio-m�hendislik yoluyla yarat�lmas� ve deniz suyunun tuzsuzla�t�r�lmas�na y�nelik teknikler.
�nsan n�f�sunun, a��r iklimsel olaylara veya iklim de�i�mesine intikal olarak ikamet veya i�yerlerini de�i�tirme kabiliyeti: Bu unsur, sahil veya ada b�lgelerinde b�y�k �neme sahiptir. Ancak n�fus hareketlili�i, n�fus art��lar� taraf�ndan engellenmektedir, �zellikle d�nyan�n tropik adalar�nda ortaya ��kar.
�klim de�i�mesinin h�z�, toplumlar�n uyum ve su idaresi uygulama kabiliyetlerini tayin eden hayati bir unsurdur. De�i�menin h�z� ve birikmi� b�y�kl��, do�rusal olmayan bi�imlerde topluma olan tesirini etkilemektedir. (Howe ve di�erleri, 1990; National Research Council, 1992).
S�z konusu intikalde, y�netim d�zenlemelerinin karma��kl�� da bir etken olabilir. Prensip olarak, su idaresinde rol oynayan ne kadar az kurum varsa, bir uyum stratejisinin uygulanmas� o kadar kolay olacakt�r. Ancak, idarelerin kurumsal yap�lar� da �ok �nemlidir. E�er rol oynayan taraflar�n say�s� �oksa (belki istekleri veya �artlar�, y�netim hedefleri ve alg�lar� �eli�kili olabilir) ve her taraf�n, su sisteminin bir k�sm�n�n �zerinde yetki haklar� varsa, de�i�en durumlara uyumlu olmak daha da zorla��r. Baz� oturmu� altyap� sistemlerinde, su kaynak sistemlerinin esnekli�ini artt�rmak i�in kurumsal de�i�iklik yoluyla da �nemli f�rsatlar elde edildi�ine dair kan�tlar mevcuttur (Hansler ve Major, 1999).
Su y�neticilerinin, g�n�m�z�n kaynaklar�n� de�erlendirme ve gelece�in kaynaklar�n� tahmin etme kabiliyeti: Bu, gelecekte m�mk�n olan �artlar�n de�erlendirilmesi i�in verilerin devaml� toplanmas�n� ve hidrolojik modelleri i�eren senaryolar� kullanma yetene�ini de gerektirmektedir.

Uyumun ger�ekle�ip ger�ekle�memesi b�y�k �l��de a��r� iklim olaylar�na ba�l�d�r. Bunun gibi olaylar y�netim tarz�nda de�i�iklikleri tetikleyip, iki rol� de oynayabilmektedir. Birincisi, mevcut su y�netim sistemindeki zaaflar� g�sterir; ikincisi, karar verenlerde iklim de�i�me ihtimali konusundaki alg� yetene�ini de artt�r�r.

SU SEKT�R�NDE �KL�M DE��MES�NE UYUM

Su y�neticileri, gelecekte meydana gelebilecek iklim de�i�mesinin benzeri de�i�ik durumlara uymaya al��kt�r. Bununla ilgili geni� bir uyum se�enek yelpazesi geli�tirilmi�tir. Arza ba�l� se�enekler, su y�neticilerinin daha iyi bildikleri bir yakla��md�r. Ancak talebe ba�l� se�enekler de gittik�e daha yayg�n bir �ekilde uygulanmaktad�r. Su y�netimi, s�rekli evrim ge�iren bir olgudur ve bu evrim, uygulamada iklim de�i�mesinin tesirini etkileyecektir. Yukar�da belirtilen nedenlerle, iklim de�i�mesi, �zellikle belirsizlikleri su planlamas�na dahil etme konusunda daha az tecr�beye sahip olan �lkelerde var olan su y�netim uygulamalar� i�in zorluk ��karan bir unsurdur. Genel sorun, iklim de�i�mesini, su planlamas�nda geleneksel olarak ele al�nm�� belirsizliklere dahil etmekten ortaya ��kmaktad�r.

Entegre Su Kayna�� Y�netimi (ESKY) (Bogardi ve Nachtnebel, 1994; Kindler, 2000), de�i�en ve birbirleriyle rekabat eden taleplere sahip olan bir ortamda en iyi su kayna�� y�netim �ekli olarak g�r�nmektedir. ESKY, b�t�n arza ve talebe ba�l� hareketlerin spesifik bir �ekilde de�erlendirilmesi, b�t�n rol oynayan kurum/kurulu�lar� karar verme s�recine dahil etmesi, su kayna�� durumunun s�rekli izlenmesi ve g�zden ge�irilmesi gibi �� ana unsurdan olu�maktad�r. �klim de�i�mesi meydana gelmezse, ESKY etkili bir yakla��md�r. Onun uygulanmas� i�in pek �ok ge�erli sebep mevcuttur. Entegre Su Kayna�� Y�netimi’nin benimsenmesi, su y�neticilerinin iklim de�i�mesine adapte olmas�nda b�y�k katk�lar sa�layacakt�r. Sonunda dikkat edilmesi gereken �� nokta mevcut:-

“Memba” taraf�nda yap�lan bir uyumun sonu�lar�, “mansap” taraf�nda meydana gelebilir. Ba�ka bir deyi�le, iklim de�i�mesinin bir kullan�c�n�n �zerindeki etkisi, ba�ka kullan�c�lar�n iklim de�i�mesine verdikleri intikale ba�l� olabilmektedir. Bu olgu, havza �ap�nda y�netim ihtiyac�n�n alt�n� �izmektedir.
Bu b�l�mde y�netimi olan su sistemleri vurgulanm��t�r. Pek �ok �lkede, �zellikle geli�mekte olan �lkelerin k�rsal b�lgelerinde, su temini "hane d�zeyinde" y�netilmektedir. �nemli alt yap� yat�r�mlar� yap�lmas� uzak bir ihtimal olan bunun gibi durumlarda da iklim de�i�mesinin sonu�lar�n� de�erlendirmek gerekmektedir.
Su sekt�r�n�n zedelenebilirli�ini azaltmak i�in iklim de�i�mesine al�nan uyum �nlemlerine, yaln�z su y�neticilerini dahil etmemelidir. D�nyan�n �e�itli b�lgelerinde ya�anan su sorununun (hem kurakl�k, hem sel olarak) toplumsal yanlar�, geni� bir bask�lar yelpazesini yans�tmaktad�r. Bu bask�lar�n b�y�k bir b�l�m�, su y�neticilerinin sorumluluk alan�n�n d��nda kalmaktad�r. �klim de�i�mesinden kaynaklanan sel ve kurakl�k olaylar�na kar�� olan mevcut hassasiyetin azalmas�, imar ve planlama kontrol�, potansiyel afet b�lgelerinin s�rekli iskan sa�lanmas�na (afetten sonra bile) ve gelir artt�r�m�na y�nelik mali te�vikler (�rne�in s�bvanse edilen sigorta veya h�k�met taraf�ndan sa�lanan afet fonlar�) gibi meselelere y�nelik kararlar�n verilmesini gerektirecektir.

TE�EKK�R

Birle�mi� Milletler ve D�nya Meteoroloji Te�kilat� taraf�ndan ortakla�a kurulmu� IPCC (H�k�metleraras� �klim De�i�ikli�i Paneli) taraf�ndan haz�rlanm�� olan yaz�n�n T�rk�e'le�tirilmesine katk�s� dolay�s� ile �SK� Genel M�d�r� Dursun Ali Codur'a burada te�ekk�rlerimi sunar�m.

KAYNAKLAR

Amadore, L., W.C. Bolhofer, R.V. Cruz, R.B. Feir, C.A. Freysinger, S. Guill, K.F. Jalal, A. Iglesias, A. Jose, S. Leatherman, S. Lenhart, S.Mukherjee, J.B. Smith, and J. Wisniewski, 1996. Climate change vulnerability and adaptation in Asia and the Pacific: workshop summary. Water, Air, and Soil Pollution, 92, 1–12.

Arnell, N.W., B.C. Bates, H. Lang, J.J. Magnuson, and P. Mulholland, 1996: Hydrology and freshwater ecology. In: Climate Change 1995: Impacts, Adaptations, and Mitigation of Climate Change: Scientific-Technical Analyses. Contribution of Working Group II to the Second Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Watson, R.T., M.C. Zinyowera, and R.H. Moss (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 325–363.

AWWA, 1997: Climate change and water resources. Journal of the American Water Works Association, 89, 107–110.

Bogardi, J.J. and H.-P. Nachtnebel (eds.), 1994: Multicriteria Decision Analysis in Water Resources Management. International Hydrological Programme, UNESCO, Paris, France.

Falkenmark, M. and G. Lindh, 1976: Water for a Starving World. Westview Press, Boulder, CO, USA.

Gleick, P.H. and E.L. Chalecki, 1999: The impacts of climatic changes for water resources of the Colorado and Sacramento-San Jaoquin River Basins. Journal of the American Water Resources Association, 35, 1429–1441.

Hanratty, M.P. and H.G. Stefan, 1998: Simulating climate change effects in a Minnesota agricultural watershed. Journal of Environmental Quality, 27, 1524–1532.

Hansler, G. and D.C. Major, 1999: Climate change and the water supply systems of New York City and the Delaware Basin: planning and action considerations for water managers. In: Proceedings of the Specialty Conference on Potential Consequences of Climate Variability and Change to Water Resources of the United States [Briane Adams, D. (ed.)]. American Water Resources Association, Herndon, VA, USA, pp. 327–330.

Hennessy, R.J., J.M. Gregory, and J.F.B. Mitchell, 1997: Changes in daily precipitation under enhanced greenhouse conditions. Climate Dynamics, 13, 667–680.

Hulme, M. and G. Jenkins, 1998: Climate Change Scenarios for the United Kingdom: Scientific Report. UKCIP Technical Report No. 1. Climatic Research Unit, University of East Anglia, Norwich, United Kingdom, 80 pp.

Jeton, A.E., M.D. Dettinger, and J. LaRue Smith, 1996: Potential effects of climate change on streamflow, eastern and western slopes of the Sierra Nevada, California and Nevada. U.S. Geological Survey, Water Resources Investigations Report, 95-4260, 44 pp.

Kaczmarek, Z., J. Napi�rkowski, and K. Strzepek, 1996: Climate change impacts on the water supply system in the Warta River catchment, Poland. International Journal of Water Resources Development, 12, 165–180.

Kindler, J., 2000: Integrated water resources management: the meanders. Water International, 25, 312–319.

K�me��u, A.U., A. Erkan, and S. Oz, 1998: Possible impacts of climate change on soil moisture availability in the Southeast Anatolia Development Project Region (GAP): an analysis from an agricultural drought perspective. Climatic Change, 40, 519–545.

Krasovskaia, I., 1995: Quantification of the stability of river flow regimes. Hydrological Sciences Journal, 40, 587–598.

Major, D.C., 1998: Climate change and water resources: the role of risk management methods. Water Resources Update, 112, 47–50.

Matalas, N.C., 1997: Stochastic hydrology in the context of climate change. Climatic Change, 37, 89–101.

McGuffie, K., A. Henderson-Sellers, N. Holbrook, Z. Kothavala, O. Balachova, and J. Hoekstra, 1999: Assessing simulations of daily temperature and precipitation variability with global climate models for present and enhanced greenhouse climates. International Journal of Climatology, 19, 1–26.

Meehl, G.A. and W.M. Washington, 1996: El Ni�o-like climate change in a model with increased atmospheric CO₂ concentrations. Nature, 382, 56–60.

Miller, K.A., S.L. Rhodes, and L.J. MacDonnell, 1997: Water allocation in a changing climate: institutions and adaptation. Climatic Change, 35, 157–177.

Moglen, G.E., E.A.B. Eltahir, and R.L. Bras, 1998: On the sensitivity of drainage density to climate change. Water Resources Research, 34, 855–862.

Nash, L.L. and P.H. Gleick, 1993: The Colorado River Basin and Climatic Change: The Sensitivity of Streamflow and Water Supply to Variations in Temperature and Precipitation. EPA230-R-93-009, U.S. Environmental Protection Agency, Washington, DC, USA, 121 pp.

OECD, 1985: Gestion des Projets D’Amenagement des Eaux. Organisation de Cooperation et de Developpment Economiques, Paris, France.

Orlob, G.T., G.K. Meyer, L. Somlyody, D. Jurak, and K. Szesztay, 1996: Impact of climate change on water quality. In: Water Resources Management in the Face of Climatic/Hydrologic Uncertainties [Kaczmarek, Z., K. Strzepek, and L. Somlyody (eds.)]. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, The Netherlands, pp. 70–105.

Pilgrim, J.M., X. Fang, and H.G. Stefan, 1998: Stream temperature correlations with air temperatures in Minnesota: implications for climate warming. Journal of the American Water Resources Association, 34, 1109–1121.

Reynard, N.S., C. Prudhomme, and S.M. Crooks, 1998: The potential impacts of climate change on the flood characteristics of a large catchment in the UK. In: Proceedings of the Second International Conference on Climate and Water, Espoo, Finland, August 1998. Helsinki University of Technology, Helsinki, Finland, pp. 320–332.

Risby, J.S. and D. Entekhabi, 1996: Observed Sacremento Basin streamflow response to precipitation and temperature changes and its relevance to climate impact studies. Journal of Hydrology, 184, 209–223.

Shiklomanov, I.A., 1998: Asssessment of water resources and water availability in the world. Background Report for the Comprehensive Assessment of the Freshwater Resources of the World. Stockholm Environment Institute, Stockholm, Sweden, 88 pp.

Stakhiv, E.Z., 1998: Policy implications of climate change impacts on water resources management. Water Policy, 1, 159–175.

Subak, S., 2000: Climate change adaptation in the U.K. water industry: managers’ perceptions of past variability and future scenarios. Water Resources Management, 14, 137–156.

White, A.F. and A.E. Blum, 1995: Effects of climate on chemical weathering in watersheds. Geochimica et Cosmochimica Acta, 59, 1729–1747.

WMO, 1997: Comprehensive Assessment of the Freshwater Resources of the World. World Meteorological Organisation, Geneva, Switzerland, 34 pp.

KAYNAK : SU VAKFI

D�zenleyen admin - 05.Ocak.2010 Saat 14:43

Yurttan Haberler : Bor ile %50 yak�t tasarrufu

Thu, 31 Dec 2009 16:45:37 +0000

Yazar: admin
Konu: Bor ile %50 yak�t tasarrufu
G�nderim Zaman�: 31.Aral�k.2009 Saat 16:45

Yak�t tasarrufuyla ilgili her�eyi unutun!
�retilen yak�t katk�s� ile y�zde 50 oran�nda yak�ttan tasarruf elde ediliyor. �stelik �evreci ve motoru temizliyor

Bor rezervleri a��s�ndan zengin olan �lkemizde yeni y�lla beraber gelen akaryak�t zamlar� t�keticileri �zd�. Bor d�nyada da art�k b�y�k ilgi g�r�r hale geldi. Ancak �lkemizde rezervlerin yo�un olmas�na ra�men borun kullan�m� olduk�a az. NNT Nanoteknoloji �irketi, ilk �nce motor ya� katk�s�yla yapm�� oldu�u yak�t azaltma, motor �mr�n� uzatma, sessiz motor �al��mas�, motor ya� �mr�n�n 2 kata kadar artmas� gibi �al��malar�na son olarak yak�t katk�s�da ekledi. Yak�t katk�s� ile yak�t ekonomisinden maksimum d�zeyde tasarruf sa�lan�yor.

Uzun �al��malar sonucunda ortaya ��kan NanoFuel, benzinli veya dizel ara�lar�n yak�t depolar�na konularak kullan�l�yor. Dolu depoya konulan NanoFuel arac�n fazladan 300-350 km daha fazla yol gitmesini sa�l�yor. NNT �irketi Genel M�d�r� Mehmet Can Arvas, 20 y�la yak�n bir s�redir bu projenin �zerinde �al��t�klar�n� ve art�k sonuca ula�t�klar�n� s�yledi. Arvas, bor yak�t�n�n uzay ara�lar�nda kullan�ld��n� ve yanmas�n�n �ok y�ksek oldu�unu s�zlerine ekledi. Arvas, yak�n gelecekte otomotiv �irketlerinin petrol�n alternatifi olarak bor yak�t� ile �al��an otomobiller �retece�ini bunun i�in otomotiv firmalar�n�n LPG kiti gibi i�leyen bir sistemi ara�lara monte ederek yak�t olarak borun kullan�lmas�n� sa�layacaklar�n� a��klad�.

NNT Nanoteknoloji �irketinin yapt�� testte kulland�� otomobilin 100 km fabrika yak�t verisi 12 litre. �stanbul ile K�rklareli (220 km) aras�nda ger�ekle�tirilen yak�t testinde arac�n deposu tamamen dolduruldu. NanoFuel yak�t katk�s� da yak�t deposuna konuldu ve �stanbul'dan yola ��k�ld�. Testin sonunda arac�n deposu tekrar dolduruldu�unda 24 litre yak�t almas� gerekirken y�zde NanoFuel ile 50 tasarruf sa�layarak 220 kilometrelik yolda 12 litre yak�t ald�.

Arvas, �retilen �r�nden 1 adet depoya konuldu�unda 2 depoda da etkili oldu�unu ve NNT �irketi taraf�ndan �zel bir form�l ile geli�tirildi�ini s�yledi. �retilen form�l sayesinde Nanofuel depo ve yanma odas�na diziliyor. Bu sayede NanoFuel 2 depo boyunca etkili oluyor. Arvas, �r�n�n enjekt�rleri temizleyici �zelli�inin oldu�u ve egzos emisyonunda d�� meydana getirdi�ini de s�zlerine ekledi.

Arvas, bor maddesinin tamamen do�al oldu�unu, �evrede rahatl�kla ��z�lebildi�ini ve Almanya'n�n Bavyera eyaletinde bor �r�nlerinin otomobillerde zorunlu olarak kullan�lmas�n� gerektiren karar�n eyalet meclisine g�nderildi�ini s�yledi. Karar�n ��kmas� halinde her araban�n bor �r�n� kullanmas� gerekti�ini ve bunu belirten bir hologram�n cam�na yap��t�rmas� gerekti�ini de s�zlerine ekledi.

D�nya �ap�nda ihracat yapt�klar�n� s�yleyen Arvas, �zellikle Avrupa �lkelerinden yo�un bir talep oldu�unu s�yledi. ABD Ba�kan� Obama'n�n karde�i ile Kenya pazar�na da giren NNT Nanoteknoloji Genel M�d�r Arvas, borun milli servet oldu�unu ve bunun iyi geli�tirilip kullan�lmas� gerekti�ini vurgulad�. D�nya petrol rezervlerinin azalmas�yla beraber borun daha da de�erlenece�ini ve �lkemizin daha da geli�ece�ini, halk�n milli bir refaha ula�aca��n� s�yledi.

buraktasci@haberturk.com

Kaynak :31 Aral�k 2009 Per�embe, 15:55
BURAK TA��I - HABERTURK.COM EKONOM� SERV�S�

http://www.haberturk.com

For Kids : What is climate change?

Tue, 29 Dec 2009 09:03:16 +0000

Yazar: admin
Konu: What is climate change?
G�nderim Zaman�: 29.Aral�k.2009 Saat 09:03

What is climate change?
People talk a lot about the weather, which is not surprising when you consider the impact it has on our mood, on how we dress and on what we eat. 'Climate' however is not the same as the weather. It is the average pattern of weather for a particular region over a long period of time.

The climate has and will always vary for natural reasons. Natural causes of this include fractional changes in solar radiation, volcanic eruptions that can shroud the Earth in dust which reflects the heat from the sun back into space, and natural fluctuations in the climate system itself.

However, natural causes can explain only a small part of this warming. The overwhelming majority of scientists agree that it is due to rising concentrations of heat-trapping greenhouse gases in the atmosphere caused by human activities.

Understanding Climate Change
Energy from the sun warms the earth's surface and, as the temperature increases, heat is radiated back into the atmosphere as infra-red energy. Some of the energy is absorbed within the atmosphere by 'greenhouse gases'.

http://ec.europa.eu/environment/climat/campaign/pdf/gases_en.pdf

The atmosphere acts in a similar way to the walls of a greenhouse, letting in the visible light and absorbing the outgoing infra-red energy, keeping it warm inside. This natural process is called the "greenhouse effect." Without it, the global average temperature on earth would be -18�C, whereas at the moment it is +15�C.

However, human activities are adding greenhouse gases, particularly carbon dioxide, methane and nitrous oxide, to the atmosphere, which are enhancing the natural greenhouse effect and making the world warmer. This man-made extra warming is called the "enhanced" greenhouse effect.

Measuring greenhouse gases
Concentrations of gases in the atmosphere can be expressed in parts per million (ppm) or billion
(ppb). For ppm, this can be visualised as 1 cubic centimetre (cm3) of gas per cubic metre of air.
1ppm also means that there is 1 molecule of the gas in question per 1,000,000 molecules of all
gases present.
However, some greenhouse gases are more effective at absorbing radiation than others because
they absorb radiation at different wavelengths and some overlap with others. To account for the
differences in absorption, the concept of global warming potential has been introduced in which
all gases are compared with CO2, which has a global warming potential of 1. For example, over a
period of 100 years the global warming potential of methane is 23 times that of CO2. Nitrous
oxide is 296 times more efficient at absorption than CO2, and the global warming potential of SF6
is more than 22,000 times larger than that of CO2.
It is important that the global warming potential is set in relation to a time period since the
atmospheric lifetime of greenhouses gases varies greatly. CO2 can stay in the atmosphere for 50-
200 years depending on how it is recycled back to land or the oceans, methane has a lifetime in
the atmosphere of 10 to 15 years, while some of the fluorinated greenhouse gases have lifetimes
of several thousand years.
Since the industrial revolution, the concentration of greenhouse gases in the atmosphere has
risen by more than 50%, from 280 to 360ppm for CO2 alone. The increase of other greenhouse
gas concentrations can be added to that, expressed as CO2 equivalents, reaching a current level
of 425 parts per million CO2 equivalent.

http://ec.europa.eu/environment/climat/campaign/what/climatechange_en.htm

D�zenleyen admin - 29.Aral�k.2009 Saat 09:18

Çevre Kirliliği : G�R�LT� VE SES K�RL�L��

Thu, 24 Dec 2009 14:08:37 +0000

Yazar: admin
Konu: G�R�LT� VE SES K�RL�L��
G�nderim Zaman�: 24.Aral�k.2009 Saat 14:08

G�R�LT� VE SES K�RL�L��

Sanayile�me ve modern teknolojinin geli�mesiyle ortaya ��kan �evre sorunlar�ndan biri de ses kirlili�idir. G�r�lt� de denilen ses kirlili�i, istenmeyen ve dinleyene bir anlam ifade etmeyen sesler ya da insan� rahats�z eden d�zensiz ve y�ksek seslerdir. Ses kirlili�ini yaratan �nemli etmenler;

Sanayile�me

Plans�z kentle�me

H�zl� n�fus art��

Ekonomik yetersizlikler

�nsanlara, g�r�lt� ve g�r�lt�n�n yarataca�� sonu�lar� konusunda yeterli ve etkili e�itimin verilmemi� olmas�d�r.

Ses kirlili�i, insan �zerinde �ok �nemli olumsuz etkiler yarat�r. Bu etkileri a�a��daki gibi s�ralayabiliriz.

��itme sistemine etkileri: Ses kirlili�i i�itme sistemi �zerinde, ge�ici ve kal�c� etkiler olmak �zere iki �e�it etki yapar. Ses kirlili�inin ge�ici etkisi, duyma yorulmas� olarak da bilinen i�itme duyarl�l��ndaki ge�ici kay�plar �eklinde olur. Duyma yorulmas� d�zelmeden tekrar g�r�lt�den etkilenilmesi ve etkile�menin �ok fazla olmas� durumunda i�itme kayb� kal�c� olur.

Fizyolojik etkileri: �nsanlarda g�r�len stresin �nemli bir kayna�� ses kirlili�idir. Ani olarak olu�an g�r�lt� insan�n kalp at��lar�nda (nabz�nda), kan bas�nc�nda (tansiyonunda), solunum h�z�nda, metabolizmas�nda, g�rme olay�nda bozulmalar yarat�r. Bunlar�n sonucunda uykusuzluk, migren, �lser, kalp krizi gibi olumsuz durumlar ortaya ��kar. Ancak en �nemli olumsuzluk kulakta yapt�� tahribatt�r.

Psikolojik etkileri: Belirli bir s�n�r� a�an g�r�lt�n�n etkisinde kalan ki�iler, sinirli, rahats�z ve tedirgin olmaktad�r. Bu olumsuzluklar, g�r�lt�n�n etkisi ortadan kalkt�ktan sonra da s�rebilmektedir.

�� yapabilme yetene�ine etkileri: �zellikle beklenmeyen zamanlarda ortaya ��kan ses kirlili�i, i� veriminin d��mesi, kendini i�ine verememe ve hareketlerin engellenmesi �eklinde performans� d��r�c� etkiler yapar. G�r�lt�n�n ��renmeyi ve sa�l�kl� d��nmeyi de engelledi�i deneylerle saptanm��t�r.

�lkemizde, insanlar� g�r�lt�n�n zararl� etkilerinden korumak i�in gerekli �nlemleri i�eren ve �evre yasas�na g�re haz�rlanm�� olan "G�r�lt� kontrol y�netmeli�i" uygulanmaktad�r. Ancak y�netmele�in hedeflerine ula�abilmesi i�in insanlar�n bu konuda e�itilmeleri ve bilin�lendirilmeleri gerekir.

Ses kirlili�inin saptanmas�nda ses �iddetini �l�mek i�in birim olarak desibel (dB) kullan�l�r. �nsan i�in 35-65 dB sesler normaldir. 65-90 dB sesler, s�rekli i�itildi�inde zarar verebilecek kadar risklidir. 90 dB'in �zerindeki sesler tehlikelidir.

Ses kirlili�i a�a��daki uygulamalarla �nlenebilir:

Otomobil kullan�m�n� azaltacak �nlemler al�nmal�d�r.

Ev ve i� yerlerinde ses ge�irmeyen camlar (�s�cam gibi) kullan�lmal�d�r.

E�lence yerleri vb. ortamlarda y�ksek sesle m�zik �al�nmas� engellenmelidir.

G�r�lt� yapan kurulu�lar, �ehirlerin d��nda kurulmal�d�r.